El Pinche Holandés

Mythen zijn hardnekkig, zeker in een land als Mexico, dat doordrenkt is met allerlei vormen van bijgeloof. Er zijn verhalen over La Llorona, een huilende moedergeest die haar dode kinderen beweent, de duendes, plaaggeesten die als gremlins ongelukken veroorzaken. Moderne mythes zijn er ook, zoals die dat revolutieleider Emiliano Zapata helemaal niet is vermoord in Chinameca (Morelos) in 1919, maar naar ‘Arabië’ was vertrokken. Of de mythe dat het Influenza A(H1N1)-virus is uitgevonden door de gringos om de Mexicanen massaal uit te moorden. Er is echter één mythe die wellicht meer met de werkelijkheid te maken zou kunnen hebben dan vermoed. En die is hier, in het koloniaal-indiaanse San Cristóbal de las Casas, het meest voelbaar.

door Jan-Albert Hootsen

Ik hoorde voor het eerst van de ‘Eeuwrampmythe’ (ik noem het maar even zo, bij gebrek aan officiële benaming) van Liliana, een Mexicaanse vriendin van me die ik in Frankrijk leerde kennen. Zij wees me erop dat vrijwel iedere eeuw sinds de verovering van Tenochtitlan door de Spanjaarden, er in de eerste twintig jaar van de eeuw iets verschrikkelijks gebeurt, iets dat honderdduizenden tot miljoenen doden tot gevolg heeft en tot radicale veranderingen leidt in het land. Ga maar na: tussen 1519 en 1521 veroverden de Spanjaarden het Aztekenrijk, waarbij miljoenen indianen de dood vonden en de precolumbiaanse beschavingen vernietigd werden. In 1704 verloren de Spanjaarden op bloedige wijze hun kolonie Florida (toen nog onderdeel van La Nueva Hispania, wat later Mexico zou worden), waarmee de Spaanse almacht in Noord-Amerika definitief gebroken was. In 1810 verklaarde de creoolse Mexicaan Miguel Hidalgo de Spaanse koloniale autoriteiten de oorlog, waarmee in elf jaar bloedige strijd Mexico onafhankelijk werd. En in 1910 barstte de extreem gewelddadige Mexicaanse Revolutie los, die tot het einde van de oude republiek en het begin van zeventig jaar verstikkende PRI-dictatuur zou leiden.

U raadt het al: het is het jaar Onzes Heren 2009, en de volgende Eeuwrampmythe staat voor de deur. Vindt Liliana dan. Wat is de aanleiding? Armoede, corruptie, uitbuiting, ‘de mensen pikken het niet langer.’ Jaja, dat kennen we wel. Mexico kent sinds 1519 een samenleving waarin geweld, armoede en corruptie een hoofdrol spelen. Dat is een iets te fantasieloze aanleiding, en in mijn hoofd schoof ik het idee van die mythe aan de kant.

Tot vandaag.

Ik rijd in een taxi door de schitterende koloniale stad San Cristóbal de las Casas, in de zuidelijke deelstaad Chiapas. San Cristóbal staat bekend om de grote indiaanse bevolking, de extreme rijkdom van de grond maar ook de extreme ongelijkheid in welvaart: blanken en mestiezen hebben alles, indianen niets. Chiapas is altijd een ´moeilijk´ gebied geweest, speelbal van lokale warlords, corrupte politici, indiaanse opstanden, grootgrondbezit, loonslavernij, sociale onrust. In 1994 raakte de staat aan het snelkoken, toen het Ejercito Zapatista de Liberación Nacional (EZLN) een opstand van Maya- en Tzotzil-indianen leidde, San Cristóbal overnam en landhervorming eiste. De zapatisten zijn er nog steeds, vijftien jaar na dato, en hebben nog steeds honderden dorpjes en gemeenschappen onder controle, maar van vechten is al heel lang geen sprake meer. Ik zeg tegen de chauffeur dat ik ze graag wil opzoeken deze week.

Het antwoord van de beste man is onheilspellend: ´De zapatisten bezoeken? Ik vraag me af of dat nog wel kan.´ Ik vraag hem verbaasd waarom, want ik weet uit meerdere bronnen dat het EZLN altijd een relatief rustige en vredelievende beweging is geweest, meer gericht op landhervorming dan gewapende strijd. ´Dat is ook wel zo, maar er is nu van alles aan de hand. De belastingen zijn verhoogd, de drugsoorlog, de crisis, de Mexicaanse Griep, het gaat hier zo slecht, dat er iets gaat gebeuren.´ Iets? Ik wil specifieker weten waar de goede man het over heeft. Hij haalt zijn schouders op. ´Ik ken de details niet, maar ik kom vaak in de indiaanse gemeenschappen hier. Ik hoor de verhalen. Het EZLN is het zat. Ze gaan iets groots doen volgend jaar, iets met geweld. Ik heb al begrepen dat ze troepen en wapens aan het verzamelen zijn. Er gaat iets gebeuren, compadre, let op mijn woorden!´

Nu is het zo dat ik zulke verhalen wel vaker hoor, maar iets zit me niet lekker. Mexico heeft the maken met een meervoudige crisis: economische teruggang, de drugsoorlog, de griepepidemie, voedselcrises, extreme corruptie, een straffeloosheid die in jaren niet zo hoog is geweest… Het vertrouwen in de regering is in de afgelopen decennia niet zó laag geweest als nu. Vrijwel alles gaat slecht in Mexico. Overal rommelt het. Ik merk het op straat: het land is democratischer, maar de mensen hebben steeds minder vertrouwen in de democratie. Het gemoed van de Mexicaan is langzaam aan het sudderen. Misschien dat het daarbij blijft, want als er iets is dat dit gebutste volk in 500 jaar heeft geleerd, dan is het hard en onbuigzaam zijn. Wat er ook gebeurt, de Mexicaan gaat stug door. Zoals mijn vriend Demian onlangs zei: ´Mexico staat voor een half millennium tragedie. Maar we zijn er nog steeds, we zijn niet stuk te krijgen.´

Maar komend jaar is het 2010. De afgelopen twee eeuwen was dat een jaar van heftige, bloedige verandering. En nu zegt mijn taxichauffeur dat ´er iets groots gaat gebeuren.´ Zou het? Zou het echt? Brrrr…