El Pinche Holandés

Jump to Comments

Nu de drugsoorlog in Mexico zelfs de meest pessimistische verwachtingen lijkt te overtreffen, vragen de Mexicanen zich vertwijfeld af hoe het land verder moet. Zijn er oplossingen voor het enorme criminaliteitsprobleem in het land? Legalisatie van (soft)drugs misschien? Een nog hardere aanpak? Of moeten de kartels in het belang van de lieve vrede liever met rust worden gelaten? Veel vragen, maar een panacee voor de drugsoorlog lijkt er niet te zijn. Of wel? Wellicht is de oplossing te vinden in de demografie van het land.

door Jan-Albert Hootsen

Het is één en al pessimisme en zwartgaligheid omtrent de golf van geweld in Mexico. Sinds president Felipe Calderón in 2006 besloot tienduizenden militairen in te zetten om de drugskartels op de knieën te krijgen, zijn er bijna 18.000 doden gevallen. Vorig jaar was vooralsnog het gewelddadigste jaar in Mexico sinds het einde van de Mexicaanse Revolutie en dit jaar wordt die stijgende lijn voortgezet.

Veel critici van de regering Calderón in binnen- en buitenland noemen de militarisering van de drugsoorlog de voornaamste oorzaak van de geweldsgolf. Dat lijkt een kwestie van één en één is twee, maar in werkelijkheid is het moeilijk vast te stellen of dat daadwerkelijk zo is. Welke rol bijvoorbeeld speelt de toegenomen armoede door de economische crisis? En hoe zit het met de consumptie van drugs in de Verenigde Staten? Ook in gebieden waar het leger veel minder aanwezig is, neemt het geweld steeds meer toe. We weten alleen dat het geweld sinds de massale inzet van militairen (overigens moreel en juridisch immer een twijfelachtige ingreep: want als het geweld steeds verder escaleert, vervaagt de grens tussen (burger)oorlog en criminaliteitsbestrijding evenredig) is toegenomen.

Opstand tegen federaal gezag

Een oplossing voor het geweld is evenmin voor handen. Als het leger wegtrekt uit pakweg Ciudad Juárez, neemt het geweld daar dan ook af? Ik sprak enkele maanden geleden met een mensenrechtenactiviste uit die stad, en zij was er bepaald niet gerust op. De drugskartels vechten voornamelijk tegen elkaar, naar verhouding in ieder geval meer dan tegen leger en politie. De drugsoorlog is geen opstand tegen het federaal gezag, maar een territoriumstrijd tussen meerdere zwaarbewapende groepen waar leger en politie wanhopig proberen tussen beide te komen. In de afgelopen maanden zijn er heel wat creatieve oplossingen bedacht, die echter geen van allen een echte panacee zullen blijken te zijn, mochten ze ooit worden toegepast.

De drugsoorlog is hoe dan ook een zaak van lange adem, daarover zijn de meeste Mexicanen en Amerikanen het over eens. En misschien dat nu juist daar de oplossing voor het probleem ligt. Waarom? Daarvoor moeten we even een omweg maken naar Europa, en wel naar Bremen. Want daar woont en werkt de Pools-Duitse socioloog Gunnar Heinsohn.

Youth Bulge

Heinsohn is als sociaal wetenschapper wereldvermaard door zijn zogeheten Youth Bulge theorie. Deze demografische denkwijze gaat uit van een causaal verband tussen de curve in de grafiek van leeftijdsverdeling in een bepaald gebied en geweldsproblematiek. Hij publiceerde deze theorie in zijn werk Zonen grijpen de wereldmacht – Terrorisme demografisch verklaard, uit 2003. Volgens Heinsohn ligt aan vrijwel alle grote (en kleine) conflicten in de wereld een demografische ontwikkeling ten grondslag. In het kort: als meer dan 30% van de mannelijke bevolking tussen 15 en 29 jaar oud is, levert dat onherroepelijk problemen op. Waarom? Omdat in een dergelijke situatie families vaak drie of vier zonen hebben. Die zonen zijn het ondergeschoven kindje in de familie: ze moeten opkijken tegen succesvollere broers, vinden vaak geen werk, voelen zich verloren en aangetrokken door groepen die geweld verheerlijken en status daaraan geven. Rob Wijnberg schreef daar begin vorig jaar al een essay over.

In Europa kennen we de theorie vooral met betrekking tot terrorisme, een populair thema in het Avondland. De Youth Bulge hoeft echter niet alleen een gereedschap te zijn om terrorisme te verklaren, Heinsohn heeft dat fenomeen slechts als casus genomen. Volgens hem kunnen alle grote geweldsgolven demografisch verklaard worden, tot de Holocaust toe. Bovendien zijn er in Mexico en de Verenigde Staten voldoende opiniemakers en academici te vinden die een veelheid aan incidenten in de drugsoorlog als terroristische acties omschrijven. Neem de aanslag in Morelia in 2008, toen criminelen granaten in een massa burgers wierpen. Of de recente schietpartij in Ciudad Juárez, waarbij 15 tieners de dood vonden. Qua handelswijze van de daders en psychologisch effect op de bevolking zijn die incidenten niet heel anders dan de gemiddelde aanslag in het Midden-Oosten.

Vergrijzing

Pakken we de demografische cijfers van Mexico erbij, dan passen die in combinatie met het extreme geweld prima in Heinsohn`s theorie. In 2009 was meer dan helft van de bevolking 25 jaar en jonger. Hoopvol voor de Mexicanen is in dat geval het feit dat het land in rap tempo vergrijst: de bevolkingsgroei is afgenomen van 5,7 kinderen per vrouw in 1976 tot 2,2 nu, terwijl de levensverwachting is gegroeid tot 75,6 jaar.

Betekent dat, dat de Mexicanen beter de kartels met rust kunnen laten en een paar decennia rustig kunnen wachten op een einde aan alle geweld? Niet erg waarschijnlijk. Hoewel de cijfers goed passen in de Youth Bulge, valt er wel het een en ander tegenin te brengen in het specifieke geval van Mexico.

In de eerste plaats is er de geografische spreiding van het drugsgeweld. De deelstaten in Mexico waar zich het meest geweld voordoet liggen in het noorden en centrum van het land. In het zuiden is er veel minder georganiseerde criminaliteit en daardoor veroorzaakt geweld, terwijl dezelfde demografische cijfers (met uiteraard wat marges) ook daar van toepassing zijn. Ook Mexico Stad kent weinig territoriumstrijd tussen kartels. En hoe komt het dat de centraal gelegden deelstaten Guerrero en Michoacan zwaar getroffen zijn, terwijl de eveneens centraal gelegen staten Hidalgo, Puebla, Jalisco, Tlaxcala, Estado de Mexico, San Luis Potosi, Morelos en Aguascalientes weer veel rustiger zijn? De geografische component van de drugsoorlog heeft uiteraard te maken met waar de aanvoerlijnen van drugs liggen. En de heftigste brandpunten liggen vanzelfsprekend aan de grens met de Verenigde Staten.

Kritische grens

Daarnaast geven cijfers omtrent bevolkingsgroei aan dat de vergrijzing zich al sinds de jaren tachtig in Mexico aan het ontwikkelen is. Logischerwijs zou dat, als we de gedachtegang van Heinsohn volgen, moeten betekenen dat het geweld juist zou moeten afnemen sind die tijd. Al valt daar natuurlijk weer tegenin te brengen dat, ondanks de vergrijzing, nog steeds meer dan 30% van de mannelijke bevolking tussen 15 en 29 jaar oud is.

En hoe je het went of keert: de scherpste toename van het drugsgeweld speelt zich af sinds 2006. Er hebben zich onvoldoende dramatische veranderingen in de demografische ontwikkeling van Mexico afgespeeld tussen 1977 en 1991 (15-29 jaar voor 2006) die een plotseling sterke toename van het geweld in het licht van de Youth Bulge zouden kunnen verklaren.

Intensiteit

Al die tegenargumenten nemen echter niet weg dat het best mogelijk zou kunnen zijn dat een Mexicaanse Youth Bulge een bepaalde relatie met het drugsgeweld zou kunnen hebben. Bovengenoemde factoren zijn veeleer van invloed op de intensiteit van het geweld, niet zozeer het simpele feit dat het drugsgeweld er is. Ik heb nog geen goed doorwrochte studie naar de relatie tussen demografie/leeftijdsontwikkeling en drugsgeweld in Mexico kunnen vinden.

Mocht iemand kunnen aantonen dat die relatie er is, dan zouden we daaruit een aantal verregaande conclusies kunnen aantonen. In de eerste plaats is er dan het bewijs dat de drugspolitiek van Felipe Calderón zinloos is: hij zou dan, in plaats van voor een keiharde aanpak, een politiek moeten verzinnen die de vergrijzing in Mexico versnelt. Een gezinspolitiek zoals in China lijkt me niet echt een oplossing. De enige manier om demografische veranderingen teweeg te brengen, is het doen toenemen van welvaart. Daardoor worden gezinnen immers kleiner, neemt de levensverwachting toe en de aantrekkingskracht deel te nemen aan de georganiseerde misdaad zienderogen af. Nu lijkt het scheppen van welvaart voor Europeanen in politiek opzicht wellicht een no-brainer, maar in een land waar de verschillende overheden dermate corrupt en inefficiënt zijn als Mexico is een president die welvaart voor de hele bevolking boven welvaart van zijn politieke kliek stelt een zeldzaamheid.