Sociale organisaties hadden de portestbanieren al uit de kast gehaald, de Mexicaanse regering overwoog even diplomatieke maatregelen tegen Arizona en liefst elf landen hadden er officieel protest aangetekend. Maar SB 1070, beter bekend als Arizona’s migratiewet, komt er voorlopig niet. Susan Bolton, federaal rechter in de Verenigde Staten, blokkeerde vier belangrijke elementen uit de wet en haalde daardoor de angel eruit. Balen voor Arizona’s gouverneur Jan Brewer, blije reacties in Mexico en Centraal-Amerika. Desondanks blijft er een belangrijke kwestie hangen. Arizona wilde de wet onder meer invoeren om de grenszone veiliger te maken. Maar hoe onveilig is die grenszone eigenlijk?

door Jan-Albert Hootsen

De afgelopen maanden heeft SB1070 tot verhitte discussies geleid in de Verenigde Staten. Aan de ene kant waren er de tegenstanders: burgerrechtenorganisaties, vertegenwoordigers van de Latijns-Amerikaanse gemeenschap, de Mexicaanse regering en (volgens peilingen) ongeveer een derde van de Amerikaanse bevolking. Tegenstanders noemen de wet racistisch en stellen dat ze een inbreuk op basale burgerrechten is.

De voorstanders bestaan onder meer uit 48% van de Amerikaanse bevolking (zelfde peilingen), radicale groepen als de Minutemen en vele prominente conservatieven. En, oh ja, Chuck Norris. Voor veel conservatieven is veiligheid het belangrijkste issue. Nu het drugsgeweld in Noord-Mexico sinds enkele jaren is geëscaleerd, voelen veel Amerikanen angst dat het geweld de grens oversteekt en de Mexicaanse drugskartels hun territoriumstrijd gaan uitvechten op Amerikaanse bodem.

Gewelddadige grensstaten

Maar hoe zit het met de realiteit? Laten we eerst eens kijken naar hoe de situatie in Mexico is. Diego Valle, een in Mexico opgegroeid Amerikaan, doet op zijn kwalitatief zeer hoogstaande weblog wat veel journalisten (inclusief ondergetekende) te vaak nalaten: analyse van statistieken, cijfers checken, vraagtekens plaatsen bij data. Ik maak even gebruik van zijn overzicht van de moordcijfers in de zes Mexicaanse deelstaten die aan de Verenigde Staten grenzen. Dan komen we op de volgende cijfers over 2009 (aantal moorden per 100.000 inwoners), van hoog naar laag:

Chihuahua – 96

Baja Calif0rnia – 23,7

Sonora – 19,8

Coahuila – 9,1

Tamaulipas – 9

Nuevo León – 6

(Ter vergelijking: Nederland had over 2008, het meest recente jaar waar statistieken over beschikbaar zijn, een moordcijfer van 0,9 per 100.000 inwoners)

Die cijfers geven aan dat het geweld in Noord-Mexico in ieder geval qua moorden per deelstaat sterk verschilt. Mexico’s landelijk gemiddelde ligt op 15 moorden per 100.000 inwoners, de helft van de grensstaten zit daar dus onder. Chihuahua heeft echter een absurd hoog cijfer, ruim een derde hoger dan ’s werelds dodelijkste land Colombia. Ciudad Juárez, de gewelddadigste stad ter wereld, is daar debet aan. In 2009 waren er daar bijna 3000 doden (250 per 100.000 inwoners, de stad heeft er 1,2 miljoen). Baja California is dankzij de gewelddadige grensstad Tijuana op flinke afstand tweede en ook Sonora heeft een zeer hoog moordcijfer. Bij de cijfers moet echter wel worden vermeld dat, door een nieuw conflict tussen drugskartel Zetas enerzijds en een alliantie van kartels anderzijds, het cijfer in Tamaulipas en Nuevo León hoogstwaarschijnlijk zal stijgen dit jaar. Als we daarnaast de vele verhalen over massagraven, exectuties en onthoofdingen erbij pakken, dan is het dus niet zo vreemd dat Amerikanen in de grensstreek hem knijpen.

Veilige grensstaten

Maar hoe is de realiteit aan de andere kant van de grens? De noorderbuur heeft vier staten die aan Mexico grenzen: Texas, Arizona, New Mexico en California. De cijfers in die staten zijn als volgt (de meest recente cijfers die ik heb kunnen vinden stammen zijn van 2008):

New Mexico – 7,2

Arizona – 6,3

California – 5,8

Texas – 5,6

(Het landelijk gemiddelde van de VS over 2008 was 5,2 per 100.000 inwoners)

Dat zijn zeer lage cijfers vergeleken met de Mexicaanse buurstaten. Nog opvallender: het moordcijfer is in die staten praktisch gelijk gebleven in vergelijking met 2006, het jaar dat de drugsoorlog begon te escaleren door de militaire aanpak van de georganiseerde criminaliteit van president Calderón. Dat er sprake zou zijn van toegenomen geweld in die staten is, in ieder geval wat betreft moorden, dus niet het geval. Het wordt zelfs nog sterker. Van de tien veiligste steden in de Verenigde Staten in 2009, liggen er vijf in grensstaten. Het betreft Los Angeles, San Jose en San Diego in California en Austin en El Paso in Texas. El Paso is zelfs de op een na veiligste stad van het land en ligt precies aan de overkant van de grens met… Ciudad Juárez! Volgens de FBI is het aantal moorden daar in tien jaar tijd zelfs met 36% gedaald.

Feiten

Nu doen er de laatste maanden wel veel gruwelverhalen de ronde in de Verenigde Staten. Kartelleden zouden een dam hebben willen opblazen aan de grens met Texas, drugdealers zouden ranches aan de grens hebben overgenomen, et cetera. Het gros van die verhalen bleek later echter tot het rijk der fabelen te kunnen worden verwezen. De grensregio behoort niet tot de veiligste delen van het land, maar zeker ook niet tot de onveiligste (dat zijn Florida en Louisiana).

Wat men ook vindt van migratiewet SB1070, het veiligheidsargument is niet op feiten gebaseerd. De drugsoorlog is niet aan het overslaan op de Amerikaanse grensregio. Er zijn geen massale schietpartijen tussen Mexicaanse kartels in Texas en Arizona, geen onthoofdingen in New Mexico en California. De drugsoorlog raast nu al bijna vier jaar door Mexico, maar Amerikaanse burgers merken er qua geweld strikt genomen op eigen grondgebied nauwelijks iets van. Het debat over migration reform gaat natuurlijk gewoon door, maar wat betreft veiligheid hebben de voorstanders er een slecht argument aan.

Anderzijds, Chuck Norris vindt van niet. En Chuck Norris heeft altijd gelijk.

Mexico Stad – Gambiaanse en Britse autoriteiten hadden het eerder deze maand bijzonder druk met zichzelf te feliciteren. Een gecoördineerde actie tussen beide landen leverde een vangst van twee ton cocaïne op, met een straatwaarde van liefst een miljard dollar. De drugs werden gevonden in een warenhuis op ongeveer een uur van de Banjul, de hoofdstad van het West-Afrikaanse land. Ook konden twaalf verdachten worden opgepakt en grote hoeveelheden wapens en contant geld in beslag worden genomen.

door Jan-Albert Hootsen

De drugs zijn afkomstig uit Latijns-Amerika. Het kan bijna niet anders dan dat de Mexicaanse drugskartels daarbij betrokken waren. Alleen de grote criminele organisaties uit Mexico beschikken over de middelen zoveel drugs richting West-Afrika te verschepen. Gambia is nu niet het eerste gebied waar je sporen van de Mexicaanse drugskartels zou verwachten, maar contacten tussen Mexicaanse drugshandelaren en het buitenland zijn op zich niet nieuw. In de 19e eeuw kreeg Mexico al opium aangeleverd uit China. En bij de opkomst van cocaïne in de jaren zeventig speelden de Mexicanen al een rol in de doorvoer van coke naar de VS, als ´muilezels´ voor machtige Colombianen als Pablo Escobar.

Tijden veranderen. Anno 2010 zijn het de Mexicanen die de cokehandel beheersen. In Colombia hebben ze de leidende rol van hun oude bazen overgenomen en hun invloed reikt inmiddels veel verder. Van Guatemala tot Argentinië hebben de Mexicaanse kartels in ieder Latijns-Amerikaans land ‘ambassadeurs’. Centraal-Amerika wordt gebruikt als overslagplaats. Peru en Bolivia zijn productievelden van cocabladeren. Argentinië is doorvoerhaven van cocaïne richting Europa en aankomst van chemicaliën uit Azië waar meth van wordt gemaakt, een synthetische drug die sinds de jaren negentig in de VS sterk is komen opzetten. Uruguay schijnt te worden gebruikt om geld wit te wassen, terwijl Brazilië een afzetmarkt in opkomst is. De Mexicanen zijn overal.

Dat geldt ook voor Azië. Daar zijn de liaisons voor de kartels echter keurige zakenmannen in driedelige pakken. Ze werken voor farmaceutische bedrijven en helpen de Mexicanen chemicaliën in te voeren die door hun eigen regering verboden zijn. Een berucht voorbeeld is Zhenli Ye Gon, een Chinese zakenman die in 2007 werd opgepakt toen de Mexicaanse politie zo’n 150 miljoen dollar in zijn huis in Mexico Stad vond. Zhenli was de vertegenwoordiger van het Chinese United Pharm Chem. Volgens de Mexicaanse politie hielp hij Mexicaanse drugskartels aan pseudo-ephedrine, een grondstof van meth die in Mexico niet mag worden ingevoerd.

De opkomst van de Mexicanen in Europa en West-Afrika gaat intussen hand in hand. Cocaïnehandel in Europa is nog steeds goeddeels een Colombiaanse aangelegenheid, maar de eerste aanwijzingen dat Mexicaanse drugdealers in voormalige Oostbloklanden zich op de toeristische sector hebben gestort om drugsgeld wit te wassen zijn er al.

En terwijl de Europese vraag naar drugs toeneemt, zijn er ook afgezanten in West-Afrika gesignaleerd. Het gebrek aan controle door de autoriteiten aldaar en de nabijheid van Europa maken landen als Senegal en dus ook Gambia een ideale doorvoerplaats voor cocaïne. Toch is nog niet duidelijk wat de rol van de Mexicanen daar precies is. De DEA, het Amerikaanse anti-drugsagentschap heeft maar vier kantoren in heel Afrika.

Diezelfde DEA waarschuwt overigens al jaren voor banden tussen de Mexicaanse drugskartels en Al-Qaeda. Concreet bewijs ontbreekt, maar dat weerhoudt conservatieve Amerikanen er uiteraard niet van om er flink op los te fantaseren over een match made in hell tussen islamitisch terrorisme en Mexicaanse drugshandel.

Hoe het ook zij, de globalisering van de Mexicaanse drugshandel is in volle gang. Dat relativeert het grote succes in Gambia enigszins. Want hoeveel haalt de vangst van een tonnetje cocaïne of twee eigenlijk uit, als de tentakels van de Mexicaanse drugskartels inmiddels tot alle continenten reiken?

En un ambiente de violencia e impunidad la labor de los defensores de derechos humanos en México es tremendamente difícil. Aparte de la dureza de obtener lo que exigen, a menudo ellos mismos sufren de abusos, amenazas y hasta asesinatos.

Dos defensoras de derechos humanos de Tijuana cuentan su historia.

“Sentía que sólo estaban esperando el momento para matarnos. Era un hostigamiento institucionalizado. Empecé a recibir diario amenazas. Primero una bomba Molotov a la casa de mis padres, luego llamadas telefónicas en las cuales me dijeron que me callara y que ya no siguiera con mi trabajo.”

door Jan-Albert Hootsen

Habla Silvia Vázquez, abogada de derechos humanos en Tijuana, ciudad fronteriza en el estado de Baja California, en el norte de México. Hasta hace un par de meses trabajaba en Tijuana, ocupándose de la defensa de víctimas de tortura por parte de las fuerzas armadas mexicanas. Ahora se encuentra en otro lugar, lejos de las personas que la amenazan. Y no sólo ella, sino su familia entera tuvo que salir de Tijuana.

Impunidad
“Yo represento personas que son ilegalmente encarcelados en cuarteles militares, donde son torturados y donde se les entrega listas con nombres, diciéndoles a quienes tienen que entregar que supuestamente son involucrados en el narcotráfico. Pueden ser tanto policías municipales como civiles.” Junto a su labor de abogada es el contacto en Tijuana de la Comisión Mexicana de la Defensa y Promoción de los Derechos Humanos (CMDPDH). Dice que su trabajo es muy necesario en Tijuana, porque “existe un patrón de tortura, de impunidad.”

La misma impunidad, sin embargo, también les pega a activistas como ella. El caso de Vázquez es uno de muchos ejemplos de la situación en la que se encuentran los defensores de derechos humanos en México. Ellos forman un grupo que a menudo sufre de abusos de sus propios derechos, por parte de diferentes actores.

Vulnerable
En enero Amnistía Internacional publicó un reporte en el cual dio quince casos de defensores de derechos humanos victimizados por abusos de todo tipo, variando desde intimidaciones y asesinatos hasta encarcelaciones injustas. Los perpetradores de los abusos pueden ser autoridades locales y federales, miembros de la delincuencia organizada o grupos con intereses específicos. Casos de abusos contra defensores de derechos humanos rara vez son adecuadamente investigados por las autoridades mexicanas, y casi nunca son resueltos. Un ambiente de impunidad los deja sin apoyo y en un estado muy vulnerable.

Los defensores de derechos humanos nunca han tenido mucha protección en México. Pero desde que el presidente Felipe Calderón en el 2006 militarizó la lucha contra la delincuencia organizada ante todo las fuerzas armadas son cada vez más denunciadas por presuntas violaciones de los derechos humanos. Bajo el pretexto de acabar con los carteles de droga el ejército usa métodos que parecen a los de la guerra sucia de los años setenta. Los defensores de derechos humanos se quedan sin protección por las autoridades y a menudo tienen que huir por temor a un atentado a su vida.

Tortura
“En una visita a mi papá él me contó sobre las sesiones de tortura. Dijo que le asfixiaban con una bolsa de plástico sobre su cabeza, que le golpeaban y le descargaron electricidad sobre sus genitales,” dice Blanca Mesina, también activista de derechos humanos en Tijuana que trabajaba con Vázquez en el caso de su padre. Él es policía municipal que, según Mesina, ha sido arbitrariamente prendido y torturado por las fuerzas armadas el año pasado. Tal y como con el caso de Vázquez, Mesina empezó a recibir amenazas casi desde el momento que se metió en el caso de su padre. “A un cierto punto manejaba mi carro en Tijuana y me detuvieron hombres desconocidos en uniforme. Me pusieron una pistola en mi cabeza y me preguntaron si quería que se muriera un familiar. Fue el momento que me di cuenta que ya no pude quedarme en Tijuana, más aún porque las autoridades no hicieron nada para garantizar mi seguridad.”

Las dos lamentan que ya no puedan hacer su trabajo como antes. Sin embargo, no ven otro remedio que seguir trabajando fuera de Tijuana. Vázquez: “Lo más importante para nosotras era que una muerte de Blanca o mía de nada iba a servir para los casos. Muertas no pudiéramos seguir llevando una defensa. Obviamente es difícil dejar la ciudad donde naciste, ante todo para nuestros hijos. Pero bueno, lo estamos manejando como si fueran unas vacaciones.”

En zo komt er een einde aan het ministerschap van Fernando Gómez-Mont. De Secretario de Gobernación, ofwel de Mexicaanse minister van Binnenlandse Zaken en op een na machtigste politicus van het land, maakte gisteren bekend dat hij zijn functie neerlegt. Zijn opvolger is een relatief onbekende: José Francisco Blake Mora, die dezelfde functie bekleedt op deelstaatniveau in het noordelijke Baja California. Gómez-Mont’s afkeer van allianties tussen regeringspartij PAN en oppositiepartij PRD werd hem uiteindelijk fataal.

door Jan-Albert Hootsen

Voor president Felipe Calderón is het de derde keer in zijn termijn dat hij de man op Segob (Secretaría de Gobernación – het ministerie van BiZa) moet vervangen. Gómez-Mont verving in 2008 Juan Camilo Mouriño, die in een vliegtuigongeluk om het leven kwam. Mouriño was op zijn beurt weer de opvolger Francisco Ramirez Acuña, nu voorzitter van het Huis van Afgevaardigden.

Fernando Gómez-Mont

Toch zal het staatshoofd niet al te rouwig zijn om het vertrek van de huidige Segob-man. Gómez-Mont is een fel tegenstander van de electorale allianties tussen regeringspartij PAN en diens ideologische aartsvijand, de linkse PRD. Beide partijen vochten in 2006 in de personen van de huidige president en voormalig burgemeester Andrés Manuel López Obrador van Mexico Stad een bittere strijd om het presidentschap uit, maar vrezen nu de stormachtige opkomst van voormalig dictatoriaal machtsblok PRI. Op deelstaatniveau sloegen beide partijen 4 juli jongstleden in een aantal staten nog de handen ineen om de PRI van gouverneurschappen af te houden, wat enkele successen opleverde. Fernando Gómez-Mont was immer een groot tegenstander van die allianties en legde om die reden maanden geleden zijn lidmaatschap van de PAN neer. Enkele weken geleden kwam hij wederom met harde kritiek op het samenwerkingsverband met de PRD.

José Francisco Blake Mora

Voor alle duidelijkheid: de man op Segob is een van de machtigste politici van Mexico. Segob is het overkoepelende orgaan dat de binnenlandse politiek op federaal niveau in Mexico regelt, inlichtingendienst CISEN coördineert en een dikke vinger in de pap van de Mexicaanse nationale veiligheid heeft.

Monsterverbond

Zoals gebruikelijk in de (Mexicaanse) politiek steekt er meer achter zijn beslissing. Gómez-Mont was een belangrijk onderhandelaar in het monsterverbond tussen PAN en PRI over onder andere een stijging van de BTW. In ruil daarvoor ging de PAN ermee akkoord geen alliantie te sluiten met de PRD in aankomende gouverneursverkiezingen in deelstaat Estado de México, waarmee de PRI een grote politieke overwinning werd bezorgd. In Estado de México is Enrique Peña Nieto van de PRI gouverneur, maar tevens de belangrijkste kandidaat om in 2012 president te worden. Zonder alliantie tegenover zich zal Peña Nieto niet het risico lopen de verkiezingen in te gaan met een eventuele nederlaag van de PRI op zijn conto, wat hem groot politiek voordeel oplevert.

De positie van Gómez-Mont was daardoor zo langzamerhand erg moeilijk houdbaar geworden. Het neerleggen van zijn lidmaatschap heeft hem bij de PAN niet populairder gemaakt, terwijl de PRD hem als onbetrouwbaar ziet. Binnen de PRI vonden sommige stromingen hem intussen weer te dicht tegen Enrique Peña Nieto aanschurken. Ook bij de Mexicaanse kiezer heeft Gómez-Mont veel krediet verloren; Segob is verantwoordelijk voor de misdaadbestrijding en de dramatisch verlopende drugsoorlog kleeft dus ook aan de minister.

Patricia Flores

Partijman

De opvolger van Gómez-Mont is de relatieve onbekende Blake Mora, een man zonder enige ervaring op nationaal niveau, maar met een redelijk goed CV op deelstaatniveau in Baja California. Niemand weet precies wat we van hem kunnen verwachten, maar het staat vast dat hij een trouw partijman is en de president niet veel problemen zal bezorgen.

Het vertrek van Gómez-Mont valt samen met een andere wijziging in het kabinet van Calderón. Patricia Flores, een belangrijke adviseur van de president en directeur van de Presidencia de la República, een soort ministerie van Algemene Zaken, werd vervangen door minister van Economische Zaken Gerardo Ruiz Mateos.

Vele duizenden illegale migranten uit Centraal-Amerika reizen jaarlijks naar de Verenigde Staten op zoek naar werk. De weg daarheen leidt door Mexico, en is lang en gevaarlijk.

REPORTAGE

Jan-Albert Hootsen / Ixtepec

Druk is het niet in het Casa del Migrante (‘Huis van de Migrant’). Het opvangtehuis voor illegale migranten in Ixtepec, een plaatsje in de tropen van de Zuid-Mexicaanse deelstaat Oaxaca, bestaat uit een paar simpele betonnen gebouwen en biedt ruimte aan enkele honderden gasten. Vandaag hangt echter slechts een handjevol loom in de schaduwen rond. “Aanstaande woensdag wordt het een chaos,” zegt pastor Alejandro Solaline Guerra, die de migranten onder zijn hoede heeft, “Door de stortregens van de laatste dagen is een brug weggeslagen en kon de trein uit Chiapas niet verder rijden. Als hij straks in Ixtepec arriveert, komen er in één keer meer dan duizend man binnen.”

Jaarlijks reizen vele duizenden migranten uit Centraal-Amerika door Mexico. Ze komen vooral uit El Salvador, Honduras en Guatemala en gaan op zoek naar werk in de Verenigde Staten. De weg door Mexico is echter lang en gevaarlijk. Hoewel illegale migranten op papier goed worden beschermd door de Mexicaanse wet, is de praktijk weerbarstig. Voor criminele bendes zijn ze een gemakkelijke prooi, terwijl ook corrupte ambtenaren en politieagenten op grote schaal misbruik maken van hun kwetsbare positie. Ze zijn met regelmaat het slachtoffer van ontvoeringen, berovingen, verkrachtingen en zelfs moord. Bovendien vinden er veel ongelukken plaats; de reis naar het noorden gaat een aanzienlijk deel per trein en niet zelden belandt een ongelukkige migrant onder een trein.

Leon, uit El Salvador, doet de was in het Huis van de Migrant

De nationale mensenrechtencommissie van Mexico schat dat jaarlijks ruim 20.000 migranten in Mexico worden ontvoerd. Dat gebeurde ook met Mirna Guadelupe Moreno. Ze vertrok vijf jaar geleden met haar echtgenoot Leo uit El Salvador. In Mexico zijn ze nooit verder gekomen dan Toluca, niet ver van Mexico Stad. “In El Salvador is weinig werk en de salarissen zijn erg laag. Mijn doel was naar de Verenigde Staten te gaan, daar een bestaan op te bouwen om geld te kunnen sturen naar onze kinderen.”

Vanaf het moment dat ze in de grens tussen Guatemala en de Mexicaanse deelstaat Chiapas overstaken, ging het fout. “We werden opgejaagd door militairen, er werd geschoten. Op een gegeven moment werd ik door een soldaat in de kraag gegrepen. Hij zei dat hij me wilde onderzoeken, dat ik mijn kleren uit moest doen. Hij begon me te betasten. En toen zei hij dat ik seks met hem moest hebben, anders zou hij me niet laten gaan.” Ze wist met haar echtgenoot haar ontvoerder zonder kleerscheuren te ontsnappen en vond onderdak in Ixtepec.

Rustende Guatemalteekse migranten

Het is die rechteloze situatie van migranten die Alejandro Solalinde Guerra ertoe deed besluiten het Huis van de Migrant op te zetten. “Er was binnen de kerk eigenlijk niemand die het deed, terwijl migranten keihard onze hulp nodig hebben,” legt de priester uit, “De georganiseerde misdaad verdient grof geld aan mensensmokkel en ontvoeringen. Migranten worden door criminelen gedwongen aan familieleden in de Verenigde Staten geld te vragen voor hun vrijlating. Soms worden ze vermoord. Het kwetsbaarst zijn zij die de Verenigde Staten niet hebben kunnen bereiken, maar tegelijkertijd niet meer naar eigen land terug kunnen. Ze stranden hier en kunnen geen kant op.” Aan de Mexicaanse autoriteiten hebben ze volgens Solalinde weinig. “Heel veel mensen in de overheid zijn zelfs betrokken bij de ontvoeringen, tot gouverneurs van deelstaten toe. De migranten zijn handelswaar, je kunt er veel geld mee verdienen.”

Het bestaan van opvangtehuizen als dat in Ixtepec is corrupte autoriteiten dan ook een doorn in het oog. Vorige maand dreigde een woedende menigte nog het tehuis in brand te steken. Solalinde vermoedt dat de autoriteiten achter het incident zitten. “Juist doordat wij migranten hier beschermen, voorkomenwe dat criminelen en corrupte autoriteiten geld aan ze kunnen verdienen. Ik breng er mijn eigen leven ook door in gevaar,” verzucht de priester. Vooralsnog vinden de Centraal-Amerikanen in Ixtepec echter een veilig tijdelijk onderdak. Zo ook de Salvadoraanse Mirna. De Verenigde Staten bereiken blijft het uiteindelijke doel. “Ik weet dat het gevaarlijk is, maar ik wil daar een leven opbouwen. We willen niet meer terug naar El Salvador.”

‘Mexicaanse kritiek op migratiewet Arizona is hypocriet’

De eerder dit jaar in de Amerikaanse staat Arizona aangenomen migratiewet SB1701 heeft in Mexico tot een storm van protest geleid. Volgens de nieuwe wet, die 29 juli in werking treedt, krijgt de politie in de staat het recht iedereen te arresteren die ze ervan verdenken illegaal in de staat te verblijven. Critici noemen de wet een aanzet tot racial profiling, ofwel het beoordelen van mensen op basis van hun etniciteit. De Mexicaanse regering heeft zelfs een rechtszaak tegen Arizona aangespannen en waarschuwt Washington dat SB1701 de relatie met Mexico sterk kan verstoren. Hypocriet, zo vindt Alejandro Solalinde: “Mexico heeft juist verdragen afgesloten met de VS om Centraal-Amerikaanse migranten al in Mexico op te pakken en te deporteren, nog voor ze Amerikaanse bodem bereiken.” Afgelopen jaar werden in Mexico 64.000 migranten opgepakt en gedeporteerd, terwijl slechts 20 verblijfsvergunningen op humanitaire grond werden uitgereikt. Het bevestigt het beeld dat terwijl Mexico de noorderbuur bekritiseert om de nieuwe wet in Arizona, het de veel grotere problemen van migranten in eigen land nauwelijks serieus neemt.

door Jan-Albert Hootsen

Afgelopen week sprak ik met Silvia Vazquez Camacho, mensenrechtenadvocate uit Tijuana, en met mensenrechtenactiviste Blanca Mesina. Silvia verdedigt slachtoffers van martelingen door het Mexicaanse leger en Blanca vecht voor de rechten van haar vader, zelf een van die slachtoffers. De beide vrouwen bevinden zich niet meer in Tijuana, want de grond werd ze bijna latterlijk te heet onder de voeten (Lees hier over de achtergronden van de situatie in Tijuana en voor een eerder interview met Silvia).

“Ik werd op een dag ’s-avonds klemgereden door onbekenden. Een gemaskerde man duwde een pistool tegen mijn hoofd en vroeg me of ik wilde dat een familielid van me vermoord zou worden. Toen was voor mij de maat vol, ik moest uit Tijuana weg,” vertelt ze, nog steeds zichtbaar nerveus, ook al gebeurde een en ander al maanden geleden. Silvia kreeg op haar beurt te maken met een molotov-cocktail die naar het huis van haar ouders werd gegooid. Een heel scala aan bedreigingen en intimidaties en een totaal gebrek aan bescherming door de lokale autoriteiten waren hun deel.

Bezorgdheid

Onlangs besloten ze, met hulp van mensenrechtenorganisatie Comision Mexicana de la Defensa y Promocion de los Derechos Humanos (CMDPDH) internationale hulp in te roepen. De CMDPDH is een van de belangrijkste mensenrechtenorganisaties van Mexico, die zich al twintig jaar bezighoudt met de mensenrechten in Mexico en vele zusterorganisaties door het hele land heeft, alsmede goede contacten met de collega’s van Amnesty International, Human Rights’ Watch en de Verenigde Naties.

Met behulp van de CMDPDH gingen Silvia en Blanca langs bij de EU, de VN en de ambassades van Canada en de Verenigde Staten. Bij de eerste drie vonden ze een positief gehoor. Silvia: “De Canadese ambassade toonde zich zeer bezorgd om onze situatie. We houden zelfs serieus rekening met een toekomstige asielaanvraag in dat land. Ook de Europeanen en de VN luisterden goed naar ons verhaal en toonden oprechte goede wil.”

Desinteresse

De koude douche kwam bij het contact met de Amerikaanse ambassade. Silvia: “De Amerikanen zaten een beetje onderuit gezakt. Ze hadden totaal geen interesse in onze situatie. Ik kreeg zelfs van ze te horen dat volgens het Amerikaanse consulaat in Tijuana de CMDPDH helemaal niet zou bestaan.” Toen ze vertelden over de bedreigingen, de intimidaties, de molotov-cocktails en de gemaskerde mannen met vuurwapens werd ze volgens Silvia bovendien toegebeten dat ze dan maar een ander beroep hadden moeten kiezen dan mensenrechtenactivist.

Silvia: “Later bleek dat het Amerikaanse consulaat in Tijuana navraag over ons had gedaan bij Gustavo Huerta en op basis daarvan onze verhalen weg heeft gewuifd.” Als dat klopt, is het een nogal pikante situatie: Huerta is de niet heel lang geleden aangestelde politiechef van Tijuana. Als ex-militair heeft hij zich weinig aangetrokken van het klimaat van straffeloosheid in Tijuana en heeft hij niets gedaan om de martelingen van het leger tegen te gaan.

Diskwalificaties

Als het inderdaad klopt wat Silvia en Blanca me vertelden, is voor het Amerikaanse consulaat in Tijuana en de Amerikaanse ambassade het woord van een ijzervreter met een twijfelachtig track record op het gebied van mensenrechten, die aan het hoofd staat van een van de meest corrupte politiekorpsen van Mexico, blijkbaar voldoende om twee ondergedoken
mensenrechtenactivisten te diskwalificeren en te doen alsof een van de belangrijkste mensenrechtenorganisaties van Mexico helemaal niet bestaat.

Dat zou opmerkelijk zijn, omdat het juist de Amerikanen zijn die van Mexico eisen dat het de mensenrechtensituatie verbetert. De VS hebben die eis zelfs gekoppeld aan een deel van de financiele steun in het Mérida-initiatief (een Plan Colombia-achtig pakket van militaire en financiele steun aan Mexico om de georganiseerde criminaliteit te bestrijden).

Maar kloppen die uitspraken? Ik heb inmiddels een keer of tien gebeld met het Amerikaanse consulaat in Tijuana, maar de persafdeling lijkt al een week afwezig te zijn. Als ik een reactie van ze weet los te peuteren, krijgt dit verhaal uiteraard een follow-up.

Vandaag gaan Mexicanen in 12 deelstaten naar de stembus om nieuwe gouverneurs te kiezen, de machtigste lokale bestuurders van het land. Verkiezingen in Mexico gaan altijd gepaard met onregelmatigheden en incidenten, maar deze super-sunday wordt door velen met een angstig voorgevoel tegemoet gezien. Een groot aantal incidenten vooraf, waarvan de moord op een gouverneurskandidaat van oppositiepartij PRI in Tamaulipas het ernstigste was, wekt de vrees dat het democratisch gehalte van de verkiezingen gevaar loopt. Een opsomming van enkele incidenten.

door Jan-Albert Hootsen

Rodolfo Torre, presidentskandidaat van de Partij van de Geïnstitutionaliseerde Revolutie (PRI), werd vorige week doodgeschoten toen hij op weg was naar een verkiezingsbijeenkomst in Matamoros, in de noordelijke deelstaat Tamaulipas. Over de toedracht is nog niet veel bekend, maar de moord wordt vooralsnog toegeschreven aan de georganiseerde criminaliteit. Afhankelijk van wie je spreekt, wordt het wel de ergste politieke moord sinds de gewelddadige dood van PRI-presidentskandidaat Luis Donaldo Colosio in 1994 genoemd. Torre’s oudere broer Egidio neemt de kandidatuur namens de PRI over. Alsof de moord op Torre nog niet genoeg was, staat er voor oppositiepartij PRD Jesús Cantú Rivera op de kandidatuur om burgemeester te worden in buurstaat Coahuila. Cantú heeft in het verleden negen jaar in de VS gevangen gezeten wegens drugshandel, maar mag gewoon meedoen. Daar is niets onwettigs aan: buitenlandse celstraf telt in Mexico niet als bezwarend voor een eventuele kandidatuur.

Oaxaca

Monsteralliantie

Misschien wel de belangrijkste battleground state is vandaag Oaxaca. De zuidelijke deelstaat wordt al 80 jaar geregeerd door de PRI en is in veel opzichten een reflectie van het Mexico van voor 2000, toen de zeven decennia durende almacht van de PRI werd gebroken door de winst van PAN-presidentskandidaat Vicente Fox. In Oaxaca wist de PRI haar macht door een systeem van nepotisme, patronage, geweld, corruptie en intimidatie haar positie als  machthebber vast te houden. Het is voor gouverneur Ulises Ruiz echter geen uitgemaakte zaak dat zijn opvolger uit de eigen gelederen komt. Oaxaca is een van de 6 staten waar regeringspartij PAN van president Felipe Calderón een onwaarschijnlijke monsteralliantie is aangegaan met oppositiepartijen PRD, PT en Convergencia. Die alliantie was enkele jaren geleden nog ondenkbaar: in 2006 vochten PRD en PAN nog een bittere strijd om het presidentschap uit, die voor een wekenlange bezetting van het centrum van Mexico Stad door militanten van PRD-kandidaat Andrés Manuel Lopez Obrador zorgde.

Oaxaca’s verkiezingscampagne heeft de laatste weken voor veel onrust gezorgd. In een dorpje in het zuiden van de staat werden stembiljetten verbrand door aanhangers van de oppositie. In de westelijke Triqui-regio gaan milities van verschillende indiaanse dorpjes met elkaar op de vuist. Een van die bewegingen, UNISORT, bezet al maandenlang het dorpje San Juan Copala, dat zichzelf in 2006 aut0noom verklaarde wegens een conflict met gouverneur Ruiz. Die bezetting liep 27 april jongstleden uit de hand toen twee mensenrechtenactivisten, waaronder een Fin, werden doodgeschoten in een poging San Juan van levensmiddelen te voorzien. Boze tongen beweren dat UNISORT banden heeft met de regerende PRI. Eergisteren werd een van de leiders van UNISORT doodgeschoten. Intussen zijn onlangs geluidsopnames opgedoken van gouverneur Ruiz, waarin hij aangeeft publiek geld te gebruiken voor de campagne van zijn PRI-partijgenoot die zijn post moet overnemen.

Veracruz

Molotovcocktails

Dergelijke opnames doken onlangs ook op in deelstaat Veracruz. Ook de daar regerende PRI-gouverneur Fidel Herrera zou publiek geld voor campagnedoeleinden van zijn beoogd opvolger gebruiken. Het waarheidsgehalte van de opnames wordt fel bestreden door het kader van de PRI, dat prompt regeringspartij PAN van spionage beschuldigt. Intussen raakten eergisteren aanhangers van de PRI en oppositiepartij Convergencia in Veracruz met elkaar slaags, waarbij een dode en drie gewonden vielen.

In Sinaloa werden gisteren molotovcocktails gegooid naar het campagnehoofdkwartier van Jesús Vizcarra Calderón, kandidaat voor het gouverneurschap namens de Alliantie Om De Mensen Te Helpen. Twee weken geleden werden ook de kantoren van PRD en PAN aangevallen.

De katholieke kerk houdt zich intussen ook niet buiten de verkiezingsstrijd. Bisschoppen ‘moedigen’ hun gelovigen aan te stemmen door te zeggen dat niet stemmen een zonde is.

PRI

Voorbode?

Het lijkt erop dat de PRI, net als vorig jaar, een stevige overwinning zal boeken en een groot aantal staten zal terugwinnen op zowel PRD als PAN. Hoewel nationale politiek bij deelstaatverkiezingen lang niet altijd een doorslaggevende rol speelt, heeft een en ander nochtans te maken met grote ontevredenheid over de regering van president Calderon. De economische crisis, de mislukkende drugsoorlog, het gebrek aan echte verandering (waar de PAN in 2000 juist het presidentschap mee heeft gewonnen) en een relatief zwakke en verdeelde PRD maken de weg vrij voor een succesvol electoraal offensief van de PRI. Als het aan die laatste partij ligt, is een grote zege vandaag een voorbode op het heroveren van het presidentschap in 2012. Enrique Peña Nieto, de huidige gouverneur van de PRI in Estado de México, lijkt vooralsnog de meest voor de hand liggende kandidaat om in 2012 de Adelaarstroon in te nemen.

Het nieuws volgen in Mexico, vijftig keer zo groot als Nederland en met 110 miljoen inwoners, is niet altijd even makkelijk. Blogs vormen echter een belangrijk hulpmiddel, en dan zeker niet alleen de Mexicaanse blogs. Amerikaanse auteurs en journalisten hebben de laatste jaren een levendige ‘expat-blogosfeer’ in Mexico ontwikkeld. Hun blogs functioneren niet slechts als eilandje in de informatiezee, maar staan met elkaar in contact en vullen elkaar goed aan.

door Jan-Albert Hootsen

Onlangs schreef ik al dat het in Mexico niet altijd even makkelijk is om nieuws in de juiste context te kunnen plaatsen. De Mexicaanse journalistiek heeft het moeilijk: de economische situatie is slecht en journalisten lopen constant gevaar het slachtoffer te worden van geweld als ze te diep op zaken als criminaliteit en corruptie ingaan. Voor een nieuwbakken expat (of correspondent) kan het daarom moeilijk zijn om te begrijpen wat er in Mexico precies aan de hand is, zeker als hij of zij de taal nog niet zo goed beheerst.

Een uitkomst wordt geboden door expats die een blog bijhouden in Mexico. Met name Amerikanen, en dan vooral Amerikaanse journalisten, houden uitstekend geïnformeerde websites bij die net dat beetje meer context bieden. In het geval van Mexico is er echter nog meer aan de hand. Een handvol bloggers volgt elkaars website, linkt naar andere expat-stukken en becommentarieert elkaar met graagte. Er ontstaat zo een levendige onderline blogosfeer, waarin enkele expatblogs niet alleen elkaar aanvullen, maar op elkaar inspelen en zo gezamelijk een uitgebreide dosis opinie over, commentaar op en duiding van het Mexicaanse nieuws bieden.

Elkaar aanvullen
Wie zoekt naar zulke expatblogs over Mexico, komt al gauw bij een viertal uit: The Border Reporter, van de in Phoenix (Arizona) wonende en werkende misdaadjournalist Michel Marizco, The Mex Files van de in de de Noord-Mexicaanse badplaats Mazatlán wonende historicus Richard Grabman, Ganchoblog van de in het eveneens noordelijke Torreón werkende Patrick Corcoran en tenslotte het blog van Newsweek-correspondent Malcolm Beith, die afwisselend in Mexico Stad en Washington DC resideert.

De vier bloggers kennen elkaar persoonlijk niet of nauwelijks. Ze volgen, linken naar en becommentariëren elkaars blogposts echter regelmatig. De blogs vullen elkaar dan ook goed aan. Malcolm Beith richt zich helemaal op de drugsoorlog in Mexico en schrijft over de grote capo’s van de drugkartels in het land. Michel Marizco houdt zich bezig met criminaliteit en migratie in de grensstreek. Richard Grabman schrijft als historicus vooral over de cultuur en geschiedenis van Mexico, terwijl Patrick Corcoran de Mexicaanse politiek op de voet volgt. Het viertal zorgt voor een bijzondere dynamiek in de Mexicaanse expat-blogosfeer en biedt diepgang die de reguliere Mexicaanse (en Amerikaanse) media over Mexico soms niet kunnen bieden.

Oppervlakkigheid
Michel Marizco van The Border Reporter beaamt de nuttige functie die deze expat-blogosfeer kan hebben, want “net als nieuwsmedia overal hebben de Mexicaanse de neiging een nieuwsverhaal bijna vanaf het momento dat het gebeurt te vergeten.” Richard Grabman van The Mex Files irriteert zich vooral aan de wijze waarop buitenlandse media met nieuws in Mexico omgaan.

“Buitenlandse media zijn vreselijk oppervlakkig. Het gaat op dit moment alleen maar over drugs, drugs en nog eens drugs, met een flinke portie immigratie erbij. Wat betreft de Mexicaanse media, en dan met name de commerciëlen: ik denk niet dat zij veel meer zullen doen dan de oppervlakte van een verhaal te behandelen. Niet dat er sprake is van een soort samenzwering, maar de Mexicaanse media zijn in handen van een kleine groep grote bedrijven, die allemaal op dezelfde wijze denken, vooral wat betreft televisie en radio.”

“De beste Mexicaanse kranten bieden minder context dan de Amerikaanse. Die doen wel hun best om zaken in perspectief te zetten, maar vaak binen een nogal beperkt groep vooraf bepaalde narratieven,” zegt Ganchoblog-auteur Patrick Corcoran, “De drugsoorlog is daarvan de belangrijkste, maar ook zaken als ‘is Mexico een falende staat’, et cetera. Dat kan soms misleidend zijn.” Malcolm Beith zegt dat het volgen van Mexicaans nieuws voor buitenlanders niet altijd even makkelijk is: “Op zich denk ik niet dat je blogs per definitie nodig hebt, want als je Mexicaans nieuws dagelijks volgt komt die context vanzelf wel. Maar mensen hebben tegenwoordig niet de tijd om de relevantie van ieder nieuws-item in de Mexicaanse pers te analyseren. En de Mexicaanse columnisten, die de neiging hebben op een heel ‘lokale’ manier over onderwerpen te schrijven, zijn voor mensen die het Spaans niet goed beheersen soms onduidelijk. Blogs kunnen daardoor een handig instrument zijn. Ik zie ze al seen soort beter geïnformeerde vriend aan wie ik kan vragen wat er in vredesnaam speelt.”

Tikkertje
Het viertal zegt veel aan elkaars blogs te hebben. Zo geniet Richard Grabman van die levendige uitwisseling van informatie en commentaar door zijn mede-expats. “Soms lijkt het wel of we tikkertje spelen! De verschillende perspectieven die we hebben zorgen ervoor dat in ieder geval ikzelf specifieke onderwerpen beter begrijp dan wanneer ik alleen de Mexicaanse of buitenlandse mainstream media gebruik. We werken ook allemaal vanuit verschillende delen van een zeer groot land. Ik woon in een kleine provinciestad en heb ook andere verplichtingen, waardoor ik in mijn eentje niet overal van op de hoogte van kan zijn. Dat kunnen mijn medebloggers ook niet, maar gezamelijk zijn we wel in staat een completer beeld te scheppen van een onderwerp.”

Ook voor Patrick Corcoran is het checken van de expatblogs dagelijkse kost. De interactie met medebloggers is voor hem een belangrijke motivatie te blijven bloggen: “Ik denk dat ik niet altijd op dezelfde site zal blijven schrijven, maar het zou me nochtans moeite kosten cold turkey te stoppen met bloggen. Als je enkele vaste lezers en reageerders krijgt, ontstaat er een opmerkelijke gemeenschapszin en voel je een soort verantwoordelijkheid om te blijven schrijven.” Hij voelt zelfs een band met zijn mede-bloggers. “Het is eigenlijk gek dat je het gevoel krijgt mensen te kennen die je nog nooit hebt ontmoet. Ik lees de expatblogs bijna dagelijks. Als een van hen stopt met bloggen of een tijdje niets zou plaatsen, voel ik een soort leegte in mijn dagelijkse leeskost.”

Ochtendroutine
Malcolm Beith beaamt dat blogs tegenwoordig belangrijk kunnen zijn voor nieuwsconsumptie: “Nu mensen steeds meer tijd online besteden en minder persoonlijke interactie hebben is het linken en discussiëren van blogs essentieel geworden. Het is het moderne equivalent van een groep journalisten die over verhalen discussieert aan de bar na een lange werkdag. Blogs van expats zijn voor mij nuttig, in die zin dat ik ze lees om te kijken wat het standpunt van deze of gene is over een bepaald onderwerp. Veel hard nieuws krijg ik er niet van, maar soms mis ik een politiek verhaal. Dat kan ik dan compenseren door bijvoorbeeld Patrick Corcoran’s mening over de situatie te lezen.”

Het weblog van Malcolm Beith behoort volgens Michel Marizco tot zijn ‘ochtendroutine’: “Naast Malcolm’s blog lees ik ook Maggie’s Madness en La Vida Mafiosa. Zij helpen me op de hoogte te blijven van nieuws dat ik soms mis. Tegelijkertijd delen ze mijn perspectief als buitenstaander die de dynamiek van het nieuws in Mexico volgt. De bloggers die ik lees hebben institutionele kennis van geschiedenis en en context die me helpen het nieuws om me heen beter te begrijpen.”

Dit artikel werd op 25 juni 2010 gepubliceerd op De Nieuwe Reporter.

(Deze blog werd op 23 juni 2010 gepubliceerd op GeenCommentaar)

Spelen met cijfers, politici zijn er erg goed in. Dat is in Mexico niet anders. In de context van de bloedige drugsoorlog krijgt het spelen met al de statistieken echter een steeds cynischer karakter. Zo beweerde president Felipe Calderón onlangs in een toespraak aan het Mexicaanse volk dat 90% van de doden in de drugsoorlog criminelen zijn. Zijn woorden klonken een beetje als ‘opgeruimd staat netjes’. Het is weer één van de statistieken die het staatshoofd uit de hoge hoed toverde om zijn gebutste imago wat op te kunnen poetsen.

door Jan-Albert Hootsen

Want waar die cijfers precies vandaan komen? Niemand die het weet. In Mexico zijn gegevens van overheidswege notoir onbetrouwbaar. De geloofwaardigheid van de Mexico Body Count werd deze week bovendien nog weer minder groot toen onderzoeksbureau CIDE tot de conclusie kwam dat 95% van de drugsdoden in Mexico helemaal niet wordt onderzocht. Tel daar nog eens bij op dat van naar schatting 80% van de misdaden in dit land geen aangifte wordt gedaan, en van Calderón’s woorden blijft weinig meer hangen dan een puur politieke weerklank.

Legitimatie
Wie in Nederland iets leest over de drugsoorlog in Mexico, wordt sowieso veelal getrakteerd op een veelheid aan onbetrouwbare cijfers. De drugsoorlog barstte in alle hevigheid los in 2006, vlak nadat Calderón was aangetreden als president. Zijn verkiezing was erg omstreden: tegenkandidaat Andrés Manuel López Obrador verloor nipt en bezette met zijn aanhangers wekenlang het centrum van Mexico Stad. Calderón had door dit alles een grote behoefte zijn presidentschap te legitimeren en zette duizenden militairen en federale politieagenten in tegen de drugkartels. De gevolgen zijn bekend: Ciudad Juárez is veranderd in de meest gevaarlijke stad ter wereld. In het noorden van Mexico zijn de onveiligheid en de corruptie geëscaleerd. Intussen neemt de drugshandel niet af en hebben de Mexicanen schoon genoeg van Calderón’s drugsoorlog.

De regering probeert zeer wanhopig de publieke opinie naar haar hand te zetten, onder meer door te goochelen met allerlei cijfers. Enkele maanden geleden werd het ‘officiële’ dodental plots verhoogd van iets meer dan 17.000 naar 22.700. Waar die cijfers vandaan komen, weet nog steeds niemand, maar dat ze niet kloppen is vrijwel zeker. In door drugsgeweld geteisterde steden als Tijuana, Ciudad Juárez en Culiacán wordt iedere schietpartij door de autoriteiten meteen onder de noemer ‘drugsgeweld’ geplaatst. Onderzoek wordt er nauwelijks gedaan.

Eerwraak
Het is echter zeer onwaarschijnlijk dat de officiële cijfers kloppen. Mexico is een land met zeer wijdverspreid vuurwapenbezit, een relatief hoge index van huiselijk geweld en vele ‘kleine’, lokale conflicten over bijvoorbeeld land. Bovendien komt eerwraak (bijvoorbeeld het vermoorden van de verkrachter van een vrouwelijk familielid) bij tijd en wijlen ook nog wel voor. In ‘drugssteden’ als Ciudad Juárez en Culiacán, die sowieso een gewelddadige geschiedenis hebben, wordt met dergelijke zaken niet tot nauwelijks rekening gehouden als er weer ergens een slachtoffer van een schietpartij is gevonden.

Waar komen die 22.700 dan vandaan? Niemand die er uitgebreid onderzoek naar heeft gedaan. In de penibele situatie van het drugsgeweld in Mexico is dat ook praktisch onmogelijk. Nu blijkt dus dat zo’n 95% van de drugsdoden niet wordt onderzocht. En eigenlijk is het hele begrip ‘drugsdoden’ moeilijk, want het is in veel gevallen vrijwel onmogelijk vast te stellen of een dode een drugsdode is, slachtoffer van een conflict over land of een uit de hand gelopen burenruzie.

Toch blijft president Calderón volhouden dat 90% van de slachtoffers criminelen zijn. De Mexicanen weten inmiddels echt wel beter. Het enige betrouwbare cijfer over het drugsgeweld dat naar buiten is gekomen, is dat van de meest onschuldige slachtoffers: kinderen. In het kruisvuur van de afgelopen drie jaar zijn er ruim 900 om het leven gekomen. Daar kan de president met de beste wil van de wereld geen bloeddorstige drugscriminelen van maken.