Wederom vier journalisten in Mexico ontvoerd. Dit keer in Durango, een deelstaat in het noorden van het land waar de journalistiek het sowieso al moeilijk heeft. Dit keer gaat het de ontvoerders er echter niet om publicatie van een en ander te voorkomen, maar is het juist omgekeerd. De kidnappers proberen publicatie van videobeelden af te dwingen.

door Jan-Albert Hootsen

Het viertal werd maandag ontvoerd in de stad Gómez Palacio, niet ver van Torreón (Coahuila). Beide plaatsen zijn de laatste weken meerdere malen op negatieve wijze in het nieuws gekomen. De ontvoerde journalisten zijn Jaime Canales, cameraman voor televisiestation Multimedios, Oscar Solís van het lokale dagblad El Vespertino en Héctor Gordoa en Alejandro Hernández, cameramannen van ’s lands grootste televisiestation Televisa. De journalisten waren allen bezig met het verslaan van een gevangenis die sinds kort onder federaal toezicht staat, vanwege beschuldigingen van corruptie onder de directie.

Normaliter worden journalisten in Mexico ontvoerd om journalistiek onderzoek naar zaken als corruptie en georganiseerde criminaliteit te stoppen. Dit keer is het echter precies omgekeerd: de ontvoerders eisen van Milenio, het landelijke mediaconcern dat Multimedios bezit, dat drie video’s op Milenio Televisión worden uitgezonden. Dat is volgens Milenio al gebeurd: op de beelden zouden interviews staan met enkele personen die zeggen lid van drugskartel de Zetas te zijn, en in de vraaggesprekken zouden die personen het hebben over hoe door middel van corruptie de Zetas en de lokale autoriteiten van Gómez Palacio en Torreón met elkaar verbonden zouden zijn.

Desondanks zit het viertal nog steeds vast. Wie verantwoordelijk is voor de ontvoering en hoe het onderzoek ernaar vordert is bij dit schrijven nog niet bekend.

UPDATE: Zojuist werd bekend dat Héctor Gordoa inmiddels is vrijgelaten door zijn belagers. Hij bevindt zich in goede gezondheid, net als zijn collega’s, al zitten die nog steeds vast.

Dodelijke aanslagen op journalisten in Mexico blijven doorgaan. Afgelopen week volgden er weer drie. Op 6 juli werd bekend dat Hugo Alfredo Olivera Cartas, journalist voor een lokaal dagblad in de Centraal-Mexicaanse staat Michoacán, was doodgeschoten. Enkele dagen later volgden twee doden in het noorden van het land: in Chihuahua werd het lijk van Guillermo Alcaraz Trejo gevonden en in Nuevo León vond radiojournalist Marco Aurelio Martínez Tijerina de dood.

door Jan-Albert Hootsen

Hugo Olivera werd op 5 juli al vermist opgegeven door zijn collega’s. De redacteur van El Día de Michoacán en persbureau ADN, tevens correspondent in Apatzingán voor regionaal dagblad La Voz de Michoacán, was na een anonieme tip op pad gegaan om verslag te doen van een ongeluk, waarna er niets meer van hem werd vernomen. Olivera had zich de laatste twee jaar gespecialiseerd in het verslaan van misdaad in Apatzingán. Dat is hem waarschijnlijk fataal geworden. Zijn levenloze lichaam werd op 6 juli om 3 uur ’s ochtends gevonden met drie wonden van pistoolschoten in zijn lichaam. Olivera was getrouwd en vader van twee kinderen.

Radiojournalist Marco Martínez, 45 jaar oud, werd op 9 juli op straat ontvoerd door gemaskerde en gewapende mannen in Montemorelos, Nuevo León. De precieze aanleiding tot zijn dood is nog onbekend: Martínez presenteerde een aantal reguliere nieuwsprogramma’s op verschillende radiostations en heeft in het verleden gewerkt als correspondent voor de landelijke televisiezender TV Azteca. Volgens lokale politierapporten zijn sporen van marteling op zijn lichaam gevonden en is hij geëxecuteerd met een enkel schot door het hoofd.

Ongestraft

Guillermo Alcaraz Trejo werd doorzeefd met liefst 40 kogels, afkomstig van een AK-47. De pas 24 jaar oude journalist werkte als producent van video’s voor de mensenrechtencommissie van deelstaat Chihuahua. Hij werd op straat aangevallen door onbekenden, nadat hij kort daarvoor enkele oud-collega’s van dagblad OMNIA had bezocht.

Door deze drie moorden komt het aantal journalisten dat in Mexico sinds 2000 op gewelddadige wijze is omgekomen op 67, terwijl sinds 2003 nog eens 11 zijn vermist. Dit jaar zijn er al 10 doden gevallen. Mexico is daardoor voor journalisten het dodelijkste land op het Westelijk Halfrond. Daders worden er nauwelijks gevonden en de meeste moorden blijven ongestraft. Zie voor meer informatie Reporters Without Borders.

De rubriek Verslagen Pers van vandaag is er een met een gekleurd randje: het is mijn honderdste blog sinds ik bijna een jaar geleden met

door Jan-Albert Hootsen

Een week of twee geleden schreef ik al een blog waarin ik aangaf dat ik steeds vaker mijn twijfels begin te krijgen over de journalistieke correspondentie omtrent Mexico. Er wordt dagelijks een astronomisch aantal fouten gemaakt waar het Mexico betreft, en dan met name in de Amerikaanse media. Aangezien Associated Press het grootste persbureau ter wereld is en veel Europese journalistieke media berichten van AP overnemen, komen die fouten uiteindelijk ook bij ons terecht. Maar niet alleen AP gaat consequent in de fout, ook zeer gerespecteerde Amerikaanse kranten als The New York Times, Los Angeles Times, Miami Herald en Washington Post kunnen er wat van.

Waarom mijn eenzijdige focus op de Amerikaanse media? Simpel: het beeld van Mexico in de wereld is goeddeels gebaseerd op wat het Westen door de VS voorgeschoteld krijgt. Mexico is één van de landen in het Westelijk halfrond met de meeste Amerikaanse correspondenten. Bloomberg, Associated Press, New York Times, CNN – allemaal hebben ze een kantoor in Mexico Stad. En dan heb ik het niet eens over de honderden solo-correspondenten en freelancers, verspreid over het hele land. Hollywood heeft met vele honderden films door de decennia heen die direct dan wel indirect over Mexico gaan in de populaire cultuur een enorme invloed op de wijze waarop de (Westerse) wereld over dit land denkt.

Kolossale fouten

Via Twitter een paar opmerkingen die ik tijdens gesprekken met mede-gebruikers van het medium over Mexico te horen heb gekregen:

“Me jonge hoe zit het met je beveiliging , in dat soort landen moet je voor je iets zegt , wel rekening houden met vriendin.”

“Is het wel veilig overigens? Zag laatst docu over Mexico City en ik dacht: nou, dat is negatief reisadvies.”

“Over Mexico durf ik niks te zeggen. Neem aan dat ze je daar gewoon omleggen als je verkeerd naar ze kijkt?”

“Maar Mexico is eng”

Die uitspraken komen van mensen die niet in Mexico wonen en die hier niet of weinig zijn geweest. Hun mening is gebaseerd op wat ze lezen op internet, in de krant en tijdschriften en/of zien op televisie (of soms zelfs horen op de radio). Hun mening is dus legitiem en gebaseerd op de kennis die ze hebben. Dat die kennis in grondslag niet klopt, onvolledig is of uit de context getrokken, is niet hun verantwoordelijkheid, maar die van de producenten van de mediale producten die zij consumeren.

En de Amerikaanse media zijn, als belangrijkste producenten van mediale producten over Mexico, hoofdverantwoordelijk voor wat er internationaal over Mexico wordt gedacht. Keer op keer maken mijn collega’s echter weer kolossale fouten. Ik heb ze hieronder even in drie categorieën ingedeeld.

FOUT ÉÉN: Eenzijdige focus op (on)veiligheid

Vrijwel alle Amerikaanse media hebben op een willekeurige dag uitsluitend negatief nieuws over Mexico, het gros van het nieuws gerelateerd aan de drugsoorlog. Het beeld dat de lezers daardoor van Mexico krijgen, is dat van een land in totale oorlog, waar je geen stap kunt verzetten of je loopt de kans ‘omgelegd’ te worden. Daar heb ik in voorgaande blogs al regelmatig aandacht aan besteed, dus veel meer hoef ik er hier niet aan toe te voegen. Wel een voorbeeld uiteraard.

Neem de feed van de New York Times (categorie ‘Americas’) van de afgelopen week. In zeven dagen werden 24 artikelen gepubliceerd over Mexico. Geen enkele daarvan kan worden aangemerkt als ‘goed nieuws’ (tenzij je als dierenvriend dat ene berichtje over een door een stier gespietste stierenvechter als goed nieuws ziet). 15 artikelen gingen over de drugsoorlog. De rest over een katholiek seksschandaal, mensenrechtenschendingen en de problemen van migranten in Mexico.

En toch woon ik hier al zo’n negen maanden, heb ik me nog nooit echt onveilig gevoeld, ben nooit bedreigd of beroofd. Zelfs in de brandhaarden van de drugsoorlog (met Ciudad Juárez als uitzondering), is het allemaal niet zo verschrikkelijk als de berichtgeving doet geloven. Van mijn vrienden en kennissen is er niet één die direct geweld van de drugdealers of ander gespuis heeft meegemaakt. Mexico Stad heeft een moordcijfer dat lager is dan dat van Washington D.C. of Los Angeles. Degenen die me wel hebben gesproken over geweld dat tegen ze werd gebruikt, waren de mensen die ik speciaal daarom heb opgezocht. Mexico is een land dat veiliger is dan alle Centraal-Amerikaanse buurlanden (Costa Rica en Panama uitgezonderd). Brazilië en Venezuela, twee populaire vakantielanden, zijn vele malen onveiliger dan Mexico. Ooit wel eens iemand horen zeggen ‘Maar Brazilië is eng’ of ‘Venezuela, da’s negatief reisadvies’? Toch is de berichtgeving over die landen van een hele andere aard dan die over Mexico.

Zoals zo vaak zeg ik daarbij: niet dat er hier niets ernstigs gebeurt. Maar de berichtgeving is vrijwel exclusief negatief. En ik kan uit eigen ervaring zeggen dat er in Mexico ook enorm veel goed nieuws te melden is. De verbazingwekkend snel herstellende economie bijvoorbeeld, of de booming kunst- en cultuur in Mexico Stad en andere grote steden, het feit dat Mexico vrijer en democratischer is dan pakweg twintig jaar geleden, de afnemende milieuvervuiling in Mexico Stad, de toenemende religieuze rijkdom, enzovoort.

FOUT TWEE: Het simplificeren van de Mexicaanse werkelijkheid

Zoals zoveel landen wordt Mexico vaak zonder pardon door het buitenland in stukjes gehakt: conservatief en liberaal, stad en platteland. Soms met nog een derde groep erbij. De realiteit is dat Mexico 107 miljoen individuen telt en een enorm aantal verschillende groepen met allemaal hun eigen belangen, ideeën, normen en waarden. Niet alle conservatieven zijn homohaters, niet alle liberalen zijn voor het privatiseren van de nationale olie-industrie, en ga zo maar door.

Voorbeeld: Bekijk dit opiniestuk eens van de zeer gerespecteerde NYT-commentator Thomas Friedman over Mexico. De eminence grise van het New Yorkse correspondentenkorps verdeelt daarin de Mexicanen die ‘worstelen om de toekomst van het land’ in drie groepen: de Neezeggers (reactionairen die iedere vorm van politieke, sociale en economische hervormingen proberen te stoppen om hun eigen macht en rijkdom te kunnen behouden), de Naftaïsten (voorstanders van zulke hervormingen, opkomende nieuwe middenklasse van Mexico) en de Narco’s (de drugdealers).

Dat is wel héél erg simpel gesteld, Friedman! In de eerste plaats is slechts een kleine minderheid van de Mexicanen blij met NAFTA (het Noord-Amerikaanse Vrijhandelsverdrag), waar de VS vooral van hebben geprofiteerd en Mexico nauwelijks baat bij heeft gehad. De term Naftaïsten is dus sowieso al misplaatst (Friedman’s eigen New York Times heeft daar nota bene de nodige aandacht aan besteed). Wat betreft die Neezeggers: er zijn vele tientallen hervormingen gaande in Mexico en niemand is exclusief voor of tegen al die plannen. Multimiljardair Carlos Slim bijvoorbeeld zal ongetwijfeld heel erg blij zijn met NAFTA, zit daarentegen helemaal niet te wachten op anti-monopoliehervormingen, maar zal wel weer een gat in de lucht springen als Pemex (het regeringsmonopolie op de winning van olie) open wordt gesteld voor marktwinning.

En dan de Narco’s. Denkt Friedman nu echt dat die groep in dezelfde categorie als de anderen valt? De drugdealers en hun aanverwanten zijn in de eerste plaats een hele kleine minderheid van de Mexicaanse bevolking, minder groot dan bijvoorbeeld de indiaanse bevolking. Daarbij: 90% van de hervormingen die op dit moment in de koker van de senaat zit, interesseert de drugkartels echt helemaal niets. Het zijn ‘zakenmannen’ die met rust gelaten willen worden en hun drugs willen verhandelen zonder te worden lastiggevallen, maar wat de sociale toekomst van Mexico is, zal ze een zorg zijn. Het slaat mijns inziens nergens op ze in het zelfde hoekje te plaatsen als twee grote sociaal-economische groepen.

En trouwens, deze hele redenering doet me denken aan de vraag die ik vaak van taxichauffeurs krijg: ‘Bent u Canadees of Amerikaans?’, waarop mijn standaard antwoord is: ‘Mag ik nergens anders uit kiezen?’. Met zijn simplistische indeling gaat Friedman voorbij aan het feit dat er nog tientallen, zo niet honderden andere groepen zijn die ‘worstelen om de toekomst van Mexico’. Neem de oorspronkelijke bevolking, die absoluut van de maatschappelijke status quo (discriminatie, geweld, mensenrechtenschendingen tegen indianen, afbrokkelen van hun traditionele cultuur) afwil, maar tegelijkertijd door NAFTA enorm wordt benadeeld. Dat zijn zo’n 10 miljoen mensen, maar die horen er volgens Friedman dus blijkbaar niet bij. Dat ze exponentieel minder politieke en economische macht hebben, wil niet zeggen dat hun worsteling op lokaal niveau (neem Chiapas of Oaxaca) niet minstens even relevant is als die van de zogenaamde Neezeggers of Naftaïsten.

FOUT DRIE: Amerikaanse media zijn lui  en doen hun huiswerk niet

Het meest aperte voorbeeld daarvan is de drug war body count. Algemeen wordt aangenomen dat er ‘22.700′ doden zijn gevallen in de drugsoorlog. Afgezien van het feit dat dat cijfer een paar maanden geleden door de Mexicaanse regering zo maar even is verhoogd van 18.000 naar bovengenoemde cijfer, is het hele idee van die 22.700 doden totaal uit de lucht gegrepen. Voor een goed onderbouwd artikel daarover, klik hier.

Waarom is dat uit de lucht gegrepen? Simpel: als je een dodental wil vaststellen, moet je wel eerst weten waarom die personen zijn omgekomen. De Mexicaanse autoriteiten zijn berucht om hun gebrekkige onderzoeken naar de slachtoffers van executies en schietpartijen. De drugsoorlog is een politieke term, waarin het zowel de Amerikaanse als Mexicaanse overheid erg goed uitkomt een dode om allerlei redenen aan drugsgeweld toe te schrijven. We weten domweg helemaal niet of al die 22.700 doden het slachtoffer van drugsgeweld zijn. Het is dus onmogelijk vast te stellen of dat aantal klopt. Hoeveel moorden zijn er wel of niet geregistreerd, worden wel of niet genoemd? Wat is de toedracht ervan? Niemand die het weet. Toch wordt het cijfer altijd weer even stellig in Amerikaanse media genoemd. Serieus onderzoek wordt er niet naar gedaan, de Amerikaanse media nemen het zonder kanttekeningen over als zoude het de absolute waarheid zijn.

En trouwens, dat hele aantal van 22.700 werd alweer weken geleden noemt door de Mexicaanse overheid. Inmiddels hebben we weer een sloot aan berichten over executies over ons heen gehad. Stel dat het inderdaad allemaal drugsdoden zouden zijn, zou dat aantal inmiddels dan niet een klein beetje gestegen moeten zijn? Toch ligt het cijfer schijnbaar al weken vast op 22.700. Ik ben geen wiskundige, maar iets zegt me dat het cijfer van 22.700 inmiddels wel enigszins achterhaald is.

En dan dit voorbeeld. In de kop zegt AP heel stellig: Mexicaanse dorpelingen vermoorden drie vermoedelijke ontvoerders. Die informatie is geheel gebaseerd op bronnen binnen de Mexicaanse politie, bepaald niet de meest betrouwbare bron in het land. Niemand van AP is ter plaatse even gaan checken of dit wel echt is gebeurd of heeft zelfs maar de moeite genomen een tweede bron uit de regio even te bellen om te vragen wat die dan heeft gehoord.

Het hele artikel is nu niet meer dan hearsay, van Horen Zeggen. Wie zegt dat het hele incident heeft plaatsgevonden? Iemand een dorpeling gesproken? Of een ooggetuige? Wie waren die kidnappers dan? Hebben we überhaupt een lijk of zelfs maar een foto van een lijk gezien? Neuh, denken ze bij AP, de Mexicaanse politie zegt het, dus dan zal het wel goed zijn.

Dit zijn maar enkele voorbeelden, maar ieder dag weer wordt dit soort journalistiek broddelwerk over ons heen gegoten. In de Verenigde Staten en Europa rekenen de nieuwsconsumenten op professioneel en integer journalistiek werk vanuit Mexico, maar blijkbaar hoeven we op de allergrootste producent daarvan, de Amerikaanse media, niet te rekenen. Enkele Amerikaanse collega’s van me hebben al gefrustreerd besloten om alle bovenstaande redenen uit het vak te stappen. Ik zie het allemaal niet direct verbeteren, zeker niet nu de Amerikaanse media dermate in crisis zijn, dat ze wel iets anders aan hun hoofd hebben dan de inhoudelijke kwaliteit van stukken over Mexico.

En dan heb ik het nog niet eens over de manier waarop Mexico in Hollywood wordt afgeschilderd…

In een oorlogssituatie is het moeilijk om niet alleen maar over die oorlogssituatie te schrijven. Waren journalisten in Irak geïnteresseerd in duurzame energieprojecten, bijzondere Koerdische culturele verschijnselen of een muziekfestival in Bagdad? Niet of nauwelijks. Oorlogscorrespondenten zijn er voor het wapengekletter en de sociaal-economische gevolgen van een conflict. En dat is logisch. Op diezelfde wijze lijken Amerikaanse journalisten in Mexico de drugsoorlog te benaderen, met een vrijwel eenzijdige aandacht voor het geweld en de gevolgen daarvan. Alleen… een Amerikaanse correspondent in Mexico is géén oorlogscorrespondent. En Mexico is géén land in oorlog.

door Jan-Albert Hootsen

Ik gebruik hetzelfde citaat van mijn Amerikaanse collega Malcolm Beith (Newsweek), dat ik een tijdje geleden al in een andere overpeinzing over Mexico, journalistiek en beeldvorming heb gebruikt:

But beyond just being able, I think there are a number of journalists (I probably am sometimes among them) who are now simply obsessed with the darker side of the news. Don’t get me wrong, news from Mexico has always had its share of violence, horrendous social injustice, etc. But as foreigners, it seems that sometimes we’re seeking out the bad. What happened to the nice Washington Post stories about shopping for counterfeit documents in the Plaza Santo Domingo?

Volgens Beith hebben Amerikaanse journalisten een tegen het ziekelijk aan zittende obsessie met de drugsoorlog. Inderdaad zijn vrijwel alle verhalen die over Mexico in de Amerikaanse media verschijnen gerelateerd aan geweld, drugshandel, et cetera. Check op een willekeurige dag maar eens de headlines over Mexico in The New York Times, Washington Post, LA Times of Chicago Tribune, of van de weekbladen Newsweek of Time.

Eenzijdige berichtgeving

Dat is een ontwikkeling die de verkeerde kant op gaat. Niet dat de drugsoorlog niet ernstig is. En ja, er vallen tegenwoordig meer doden dan op een willekeurige dag in Irak. Maar Mexico is géén land in oorlog. Mexico is een land dat te maken heeft met een extreme criminaliteitsgolf, die door de overheid is gemilitariseerd en daardoor sinds 2006 is geëscaleerd. Maar hier in Mexico Stad bijvoorbeeld merk je er vrijwel niets van. Daarbij: ik reis vaak genoeg vrijelijk door Mexico, zelfs tot in de echt riskante gebieden, maar het gewone leven gaat door. Aan niets is te zien dat er ‘een oorlogssituatie’  zou zijn. Het zijn de media die dat gevoel versterken door de eenzijdige berichtgeving daarover, met in het buitenland de Amerikanen voorop.

Gevolgen: Amerikaanse studenten die geen flauw benul hebben wat er in hun buurland gebeurt zeggen hun ‘Spring Break’ af, omdat het enige wat ze horen verhalen over afgehakte hoofden en schietpartijen zijn. De bezettingsgraad van hotels in Acapulco is dit jaar, met Spring Break voor de deur, slechts 70%. Dat is een strop voor de toch al geteisterde Mexicaanse toeristische sector. Amerikaanse zakenlieden twijfelen of ze nog wel zaken moeten doen met Mexico, en ga zo maar door.

Schelmenkronieken

Zoals Beith al zei: waar zijn de culturele verhalen? De schelmenkronieken over Mexicaanse hustlers met kleurrijke smokkelpraktijken? Verhalen over de trotse Mexicaanse vrouwelijke artiesten met hun prachtige volksmuziek? Of de strubbelingen van indianenstammen hun identiteit te behouden?

Mexico is economisch zwaar afhankelijk van de Verenigde Staten, zeker ook wat betreft toerisme. Als Amerikaanse journalisten hier zich slechts als oorlogscorrespondenten gedragen en vergeten dat er veel meer andere verhalen te vinden zijn in dit wonderschone, fascinerende land, zal het economisch herstel van Mexico onnodig worden vertraagd en krijgt het (in de VS toch al slechte) Mexicaanse imago deuken die niet meer te herstellen zijn.

We beginnen vandaag maar eens met een cliché: het eerste slachtoffer van een oorlog is de waarheid. Eigenlijk wordt daarmee de journalistiek bedoelt, die immers geacht wordt de waarheid door te seinen naar het publiek. In een

door Jan-Albert Hootsen

Tamaulipas is een uitgestrekte deelstaat in het noorden van Mexico, ingeklemd tussen Texas, de Golf van Mexico en de deelstaten Coahuila, San Luis Potosí en Veracruz. Behalve drie miljoen zielen en de historische oliehaven Tampico huist de staat het Golf Kartel, en daarmee 0ok het gevreesde moordcommando Los Zetas. Sinds de Mexicaanse regering besloot in 2006 de drugsoorlog te militariseren en het Sinaloa Kartel een totale oorlog tegen het Golfkartel besloot te voeren, is ook hier het geweld sterk toegenomen.

Het geweldsniveau bleef in Tamaulipas tot nu toe achter ten opzichte van Chihuahua, Sinaloa en Bala California. De staat lijkt die achterstand evengoed nu in te lopen. De laatste maanden is de situatie dermate uit de hand gelopen, dat Tamaulipas een nieuwe oorlogshaard á la Ciudad Juárez dreigt te worden. Met dramatische gevolgen voor journalisten, zie deze verontrustende artikel van Reporters Sans Frontiéres.

Tamaulipas

Kerkhof

In een week tijd zijn vijf journalisten in de staat verdwenen, wat het totaal aan ontvoerde en verdwenen verslaggevers op acht brengt. Gevolg: niemand meer die durft in de openbaarheid te spreken over de problemen in de staat of op de zaken in durft te gaan. Kranten worden gemuilkorfd, vooral door zichzelf. Zorgwekkend aan de situatie in Tamaulipas is dat het niet slechts om lokale media gaat. Ook Milenio TV, een landelijke televisiezender, wordt aangevallen: twee journalisten werden in de stad ontvoerd en ‘zijn gewond geraakt’. Meer wil de zender er niet over zeggen, behalve dan de toevoeging dat journalistiek in Reynosa ‘dood’ is.

Zoals gewoonlijk is onduidelijk in veel specifieke gevallen wie verantwoordelijk is voor de aanvallen op journalisten. In het geval van Milenio gaat het volgens hoofdredacteur Ciro Gómez Leyva om ‘criminelen’, waarbij hij zich baseert op het weinige dat de beide journalisten hem hebben verteld. In andere gevallen zouden het evengoed corrupte overheidsambtenaren, politieagenten of militairen kunnen zijn. Niemand spreekt, want niemand wil het volgende slachtoffer worden. Na Chihuahua, Baja California, Durango en Sinaloa lijkt ook Tamaulipas een kerkhof van de vrije journalistiek te worden.

“Ik ben drie keer bedreigd in de afgelopen twee jaar,” zegt Ernesto Eslava (26), verslaggever voor Síntesis TV

door Jan-Albert Hootsen

De tweede en derde keer werd in het veld bedreigd. “Ik zat eens met een collega in een auto te wachten op een groep politiewagens in achtervolging van een stel drugdealers. We hadden gehoord op de radio waar ze waren, hadden ons verdekt opgesteld en toen ze langskamen schoten we er meteen achteraan. Wat we alleen niet hadden gezien, was dat er een auto met een paar narcos zich óók verdekt had opgesteld. Ze ramden mijn auto, sleurden me eruit en begonnen me te slaan en te roepen dat ik het item niet moest uitzenden, anders zouden ze me wel weten te vinden. De laatste keer gebeurde min of meer hetzelfde. Ik stond met een collega van Televisa wat te eten bij een stalletje, toen we schoten hoorden en een paar auto’s langs zagen rijden. Even verderop knalde één van die auto’s tegen een paal. Toen we dichterbij kwamen, werden we benaderd door een narco die zei dat, als we het item zouden uitzenden, ze ons zouden vermoorden.” Beide items heeft Eslava uiteindelijk niet uitgezonden. Te gevaarlijk. “Ik hou me niet bezig met onderzoeksjournalistiek naar de drugshandel, dat is me te link.

Executies

All in a journalist’s day’s work in Tijuana. De stad in deelstaat Baja California, aan de Amerikaanse grens bij San Diego, is één van de gewelddadigste steden van Mexico. Met name de laatste maanden zijn er honderden executies geweest, meestal van leden van drugsbendes, maar ook politie-agenten en soldaten moeten het bekopen. En soms een journalist. Hoewel verslaggevers in Tijuana minder vaak worden aangevallen dan in staten als Chihuahua, Durango of Coahuila, moet je zeker op je tellen passen in de stad. “Het weekblad Zeta is één van de weinige media die hier actief aan onderzoek naar de drugshandel doen, en die hebben het in het verleden met de dood van de algemeen directeur en enkele redacteuren moeten bekopen.”

Eslava heeft ondanks zijn jonge leeftijd al heel wat ervaring: hij werkt al tien jaar in de journalistiek. Eerst bij de grote twee nationale zenders Televisa en TV Azteca, nu voor het kleinere Síntesis. Het werken in drugsgebied is ‘complex’, zegt hij. “Je wordt snel bedreigd, en vaak weet je niet vanuit welke kant dat komt. Ik weet nog steeds niet of de mensen die me destijds belden drugshandelaren, corrupte politie-agenten of dito ambtenaren waren.” In principe ben je als normaal burger best veilig in de stad. Pas op het moment dat je je met corruptie of drugshandel bezig gaat houden, wordt het gevaarlijk.”  Toch piekert hij er niet over om te stoppen met werken. “Ik ga ook mijn telefonnummer echt niet veranderen. Het is wel gevaarlijk, maar we zouden ons er niet teveel door moeten laten afschrikken.”

Twijfelachtige mores

Toch doen veel journalisten in Mexico dat. Na de dood van journalisten eind vorig en begin dit jaar in Durango en Coahuila besloten kranten daar geen onderzoeksjournalistiek meer te doen naar de drugshandel. Een ander probleem is dat het geweld het steeds moeilijker maakt om aan informatie te komen. Bronnen zijn erg bang. Een blad als Zeta ziet zich daardoor gedwongen tot twijfelachtige methodes om aan informatie te komen. Eslava: “Zij kopen hun informatie domweg. En dat levert weer het probleem op dat sommige bronnen, ondanks omkoping, onbetrouwbaar zijn.” Zeta heeft daardoor in het verleden veel kritiek op haar verslaggeving gekregen.

Journalistiek in tijden van drugsoorlog: bedreigingen, media die besluiten geen onderzoek meer te doen terwijl het hard nodig is, media die dat wel die tot twijfelachtige methodes overgaan. De journalistiek in het land schreeuwt om een oplossing.

Het eerste dodelijke journalistieke slachtoffer van het nieuwe jaar mag de boeken in. Valentín Valdés Espinosa werd vorige week gevonden in deelstaat Coahuila, met een briefje in zijn borstkast geramd, de gebruikelijke praktijk door de drugsbendes. Twee andere verslaggevers werden ontvoerd. Een vierde slachtoffer was de krant

door Jan-Albert Hootsen

Espinosa was niet het eerste slachtoffer binnen zijn krant. In 2006 werd collega Rafael Ortiz Martínez ook al ontvoerd en nooit gevonden. In Mexico betekent dat: vermoord. Espinosa en twee collega’s reden ’s avonds naar huis, toen ze werden aangehouden door gewapende mannen. Zijn collega is nog niet gevonden, de derde inzittende werd niet ontvoerd. Rijst op die manier het vermoeden dat het gaat om een specifieke afrekening, vanwege specifieke werkzaamheden van de genoemde journalisten. Vermoedelijk gaat het om een afrekening door de drugskartels, net als bij Ortiz Martínes.

El Teo

Ernstig

El Zócalo de Saltillo gaat nu geen onderzoek meer doen naar drugshandel. Dat is zeer ernstig, zeker omdat de afgelopen week eens te meer duidelijk werd dat dergelijk onderzoek juist hard nodig is. Neem het geval van de arrestatie van Teodoro ‘El Teo’  García in Tijuana. Het nieuws van de vangst van deze drugsbaas ging de wereld over en kreeg ook in Nederland aandacht. Door het gebrek aan achtergrondinformatie en context bij het bericht, lijkt het alsof er een groot succes is geboekt in de drugsoorlog. Immers, El Teo, was de ‘leidende’ figuur in de onderwereld van Tijuana.

Op zich allemaal waar, maar een aantal zaken werd nauwelijks belicht. In de eerste plaats: zo ontzettend belangrijk was ‘El Teo’ niet. De man had zich afgescheiden van het beruchte Arellan-Félix Kartel, een groep in ontbinding die in de jaren negentig de drugsscene in de noordelijke grensstad domineerde. El Teo sloot zich aan bij het grote Sinaloa Kartel in een losse alliantie, maar opereerde goeddeels zelfstandig.In vergelijking met Carillo Fuentes van Juárez, el Mayo Zambada en Chapo Guzmán van Sinaloa of zelfs de broers Beltran-Leyva was hij een kleintje. Zo groot was het nieuws niet, al zijn de meningen daarover verdeeld.

Jesús Gutiérrez Rebollo

Gebrek aan context

Veel ernstiger in deze kwestie, is dat ik in de internationale bijna nergens heb gelezen dat er iets vreselijk mis is met het patroon in de ’successen’ van de Mexicaanse autoriteiten tegen de drug lords. Alleen The Economist kwam met een goede analyse: het is wel heel erg opvallend dat vrijwel alle opgepakte drugsbazen in het afgelopen jaar tegenstanders van het Sinaloa Kartel waren. The Economist en ook het Mexicaanse kwaliteitsblad Proceso komen daarom met hetzelfde vermoeden: de regering Calderón helpt Sinaloa. Concrete bewijzen ontbreken als gebruikelijk, maar het zou niet de eerste keer zijn: in de jaren negentig was de Mexicaanse anti-drugspaus en generaal Jesús Gutiérrez Rebollo wel heel erg ijverig in zijn pogingen het Tijuana Kartel van de broers Arellano-Félix op te rollen (zie de -overigens walgelijk racistische- film Traffic voor een fictieve versie van dat verhaal). De man bleek on the take van het Juárez Kartel van Amado Carillo Fuentes (de grote vijanden van het Tijuana Kartel) en beschermde zijn broodheer dan ook goed. Gutiérrez mag zijn zonden nu overdenken in de gevangenis van Altiplano.

Joaquín 'El Chapo' Guzmán

Bange media hier, luie media daar

De internationale media, op een uitzondering na, namen feitelijk klakkeloos de juichberichten van de Mexicaanse autoriteiten over omtrent de dood van Arturo Beltran-Leyva, de vangst van zijn broer en nu dus die van ‘El Teo’. Maar enige context wordt nergens geschetst. Kranten als El Zócalo de Saltillo bieden de broodnodige achtergrondinformatie door onderzoeksjournalistiek, maar worden steeds vaker de mond gesnoerd door drugskartels en corrupte autoriteiten. Journalistiek gezien winnen de drugskartels dus steeds meer slagen. En als het echt zo is dat het Sinaloa Kartel in bescherming wordt genomen door corrupte elementen binnen de Mexicaanse regering, dan mogen zij nu ook tevreden achterover leunen. Lokale journalisten in Mexico durven nauwelijks nog te schrijven over drugshandel, en de internationale media zijn, op een enkeling na, blijkbaar te lui om even een uurtje langer te lezen en nieuwsberichten in een grotere context te plaatsen.

Met de komst van het nieuwe jaar krijgt El Pinche Holandés er een nieuwe, vaste rubriek bij. Verslagen Pers gaat over de moeilijke situatie van de journalistiek in Mexico. Vanaf heden zal ik wekelijks op woensdag verslag doen van de dramatische situatie van mijn collega´s in een door drugsgeweld verscheurt land. Mexico is het gevaarlijkste land van het Westelijk halfrond voor journalisten. De score in 2009 staat op dertien doden en negen vermisten. Juist in een land als Mexico, in een democratische transitie, is een vrije pers van levensbelang. Maar door geweld, manipulatie, corruptie, machtsmisbruik door de autoriteiten en een falend justitieel systeem worden journalisten in het land steeds verder gemarginaliseerd. Vandaag de eerste aflevering: Mexico wedijvert met Somalië.

door Jan-Albert Hootsen

Het weblog Te hace daño no saber, dat zich bezighoudt met de situatie van de pers in Mexico, laat er geen misverstanden over bestaan: 2009 was een zwart jaar in de geschiedenis van Mexico. Zelden werden zoveel journalisten vermoord, zelden verdwenen er zoveel. Bitter constateert het blog dat Mexico tegenwoordig concurreert met Somalië om welk land het gevaarlijkst is voor vakgenoten. Klein verschil: Somalië is een falende staat zonder noemenswaardig centraal gezag, verscheurd door een permanente burgeroorlog, armoede en wetteloosheid. Mexico is een sterke, ontwikkelde staat. Maar wel één, zo kunnen we op de laatste post van Te hace daño no saber lezen, met een justitieel systeem dat in elkaar is geklapt door de uit de hand gelopen drugsoorlog.

Hopeloos

In november schreef ik zelf al over de dramatische situatie van de journalistiek in Mexico. Conclusie: de pers wordt niet beschermd, instanties doen hun werk niet, er zijn geen financiële of juridische middelen om verslaggevers in het kruisvuur tussen leger, kartels en corrupte overheidsfunctionarissen en politie hun werk te laten doen. De situatie lijkt hopeloos: de federale regering beweert journalisten te willen beschermen, de nationale mensenrechtencommissie schreeuwt moord en brand maar doet niets. Kranten leggen zichzelf het zwijgen op over de drugshandel en doen geen serieuze onderzoeksjournalistiek meer naar zware criminaliteit, uit angst dat hun medewerkers en familie slachtoffer worden van de bloeddorst van drugskartels en de brute aanpak van het leger.

De toon van Te hace daño no saber is hard en bitter. Journalisten in Mexico voelen zich door iedereen in de steek gelaten. De federale regering doet niets. De Organisatie van Amerikaanse Staten en de Verenigde Naties hebben het land in 2009 niet eens een officieel bezoek gebracht, terwijl beide organisaties persvrijheid en democratie toch hoog in het vaandel hebben staan. Daar wil ik zelf nog iets aan toevoegen: toen Danië Pearl in 2002 werd gemarteld en onthoofd in Pakistan, schreeuwde de journalistieke wereld moord en brand. Er werd een film over zijn dood gemaakt en zijn wiki in Wikipedia is langer dan die van Johan Rudolf Thorbecke. Staat er over pakweg Vladmir Antuna van El Tiempo de Durango, die in november werd vermoord, iets op Wikipedia? Waar was de internationale verontwaardiging?

Schadelijk

Niet alleen buiten Mexico, ook in het land zelf bleef het verdacht stil rondom de dood van Antuna, zo schrijft Te hace daño no saber. De politiek deed niets, burgers reageerden niet, de pers besteedde haar obligate berichten aan de moord en ging verder met de orde van de dag, angstig wachtend op het volgende slachtoffer. Daarom heet het blog ook Te hace daño no saber: Het is schadelijk niets te weten. De auteurs roepen op tot een hervorming van het rechtssysteem, het besteden van meer middelen aan het voorkomen en oplossen van geweld tegen verslaggevers. En de Mexicanen moeten er veel meer van doordrongen zijn hoe belangrijk en waardevol de journalistiek is voor de broze democratisering hun land.

En wat mijn niet-Mexicaanse vakgenoten betreft, ik kan jullie van harte dit artikel op De Nieuwe Reporter van Danny Friedmann aanbevelen.