Wederom vier journalisten in Mexico ontvoerd. Dit keer in Durango, een deelstaat in het noorden van het land waar de journalistiek het sowieso al moeilijk heeft. Dit keer gaat het de ontvoerders er echter niet om publicatie van een en ander te voorkomen, maar is het juist omgekeerd. De kidnappers proberen publicatie van videobeelden af te dwingen.

door Jan-Albert Hootsen

Het viertal werd maandag ontvoerd in de stad Gómez Palacio, niet ver van Torreón (Coahuila). Beide plaatsen zijn de laatste weken meerdere malen op negatieve wijze in het nieuws gekomen. De ontvoerde journalisten zijn Jaime Canales, cameraman voor televisiestation Multimedios, Oscar Solís van het lokale dagblad El Vespertino en Héctor Gordoa en Alejandro Hernández, cameramannen van ’s lands grootste televisiestation Televisa. De journalisten waren allen bezig met het verslaan van een gevangenis die sinds kort onder federaal toezicht staat, vanwege beschuldigingen van corruptie onder de directie.

Normaliter worden journalisten in Mexico ontvoerd om journalistiek onderzoek naar zaken als corruptie en georganiseerde criminaliteit te stoppen. Dit keer is het echter precies omgekeerd: de ontvoerders eisen van Milenio, het landelijke mediaconcern dat Multimedios bezit, dat drie video’s op Milenio Televisión worden uitgezonden. Dat is volgens Milenio al gebeurd: op de beelden zouden interviews staan met enkele personen die zeggen lid van drugskartel de Zetas te zijn, en in de vraaggesprekken zouden die personen het hebben over hoe door middel van corruptie de Zetas en de lokale autoriteiten van Gómez Palacio en Torreón met elkaar verbonden zouden zijn.

Desondanks zit het viertal nog steeds vast. Wie verantwoordelijk is voor de ontvoering en hoe het onderzoek ernaar vordert is bij dit schrijven nog niet bekend.

UPDATE: Zojuist werd bekend dat Héctor Gordoa inmiddels is vrijgelaten door zijn belagers. Hij bevindt zich in goede gezondheid, net als zijn collega’s, al zitten die nog steeds vast.

Sociale organisaties hadden de portestbanieren al uit de kast gehaald, de Mexicaanse regering overwoog even diplomatieke maatregelen tegen Arizona en liefst elf landen hadden er officieel protest aangetekend. Maar SB 1070, beter bekend als Arizona’s migratiewet, komt er voorlopig niet. Susan Bolton, federaal rechter in de Verenigde Staten, blokkeerde vier belangrijke elementen uit de wet en haalde daardoor de angel eruit. Balen voor Arizona’s gouverneur Jan Brewer, blije reacties in Mexico en Centraal-Amerika. Desondanks blijft er een belangrijke kwestie hangen. Arizona wilde de wet onder meer invoeren om de grenszone veiliger te maken. Maar hoe onveilig is die grenszone eigenlijk?

door Jan-Albert Hootsen

De afgelopen maanden heeft SB1070 tot verhitte discussies geleid in de Verenigde Staten. Aan de ene kant waren er de tegenstanders: burgerrechtenorganisaties, vertegenwoordigers van de Latijns-Amerikaanse gemeenschap, de Mexicaanse regering en (volgens peilingen) ongeveer een derde van de Amerikaanse bevolking. Tegenstanders noemen de wet racistisch en stellen dat ze een inbreuk op basale burgerrechten is.

De voorstanders bestaan onder meer uit 48% van de Amerikaanse bevolking (zelfde peilingen), radicale groepen als de Minutemen en vele prominente conservatieven. En, oh ja, Chuck Norris. Voor veel conservatieven is veiligheid het belangrijkste issue. Nu het drugsgeweld in Noord-Mexico sinds enkele jaren is geëscaleerd, voelen veel Amerikanen angst dat het geweld de grens oversteekt en de Mexicaanse drugskartels hun territoriumstrijd gaan uitvechten op Amerikaanse bodem.

Gewelddadige grensstaten

Maar hoe zit het met de realiteit? Laten we eerst eens kijken naar hoe de situatie in Mexico is. Diego Valle, een in Mexico opgegroeid Amerikaan, doet op zijn kwalitatief zeer hoogstaande weblog wat veel journalisten (inclusief ondergetekende) te vaak nalaten: analyse van statistieken, cijfers checken, vraagtekens plaatsen bij data. Ik maak even gebruik van zijn overzicht van de moordcijfers in de zes Mexicaanse deelstaten die aan de Verenigde Staten grenzen. Dan komen we op de volgende cijfers over 2009 (aantal moorden per 100.000 inwoners), van hoog naar laag:

Chihuahua – 96

Baja Calif0rnia – 23,7

Sonora – 19,8

Coahuila – 9,1

Tamaulipas – 9

Nuevo León – 6

(Ter vergelijking: Nederland had over 2008, het meest recente jaar waar statistieken over beschikbaar zijn, een moordcijfer van 0,9 per 100.000 inwoners)

Die cijfers geven aan dat het geweld in Noord-Mexico in ieder geval qua moorden per deelstaat sterk verschilt. Mexico’s landelijk gemiddelde ligt op 15 moorden per 100.000 inwoners, de helft van de grensstaten zit daar dus onder. Chihuahua heeft echter een absurd hoog cijfer, ruim een derde hoger dan ’s werelds dodelijkste land Colombia. Ciudad Juárez, de gewelddadigste stad ter wereld, is daar debet aan. In 2009 waren er daar bijna 3000 doden (250 per 100.000 inwoners, de stad heeft er 1,2 miljoen). Baja California is dankzij de gewelddadige grensstad Tijuana op flinke afstand tweede en ook Sonora heeft een zeer hoog moordcijfer. Bij de cijfers moet echter wel worden vermeld dat, door een nieuw conflict tussen drugskartel Zetas enerzijds en een alliantie van kartels anderzijds, het cijfer in Tamaulipas en Nuevo León hoogstwaarschijnlijk zal stijgen dit jaar. Als we daarnaast de vele verhalen over massagraven, exectuties en onthoofdingen erbij pakken, dan is het dus niet zo vreemd dat Amerikanen in de grensstreek hem knijpen.

Veilige grensstaten

Maar hoe is de realiteit aan de andere kant van de grens? De noorderbuur heeft vier staten die aan Mexico grenzen: Texas, Arizona, New Mexico en California. De cijfers in die staten zijn als volgt (de meest recente cijfers die ik heb kunnen vinden stammen zijn van 2008):

New Mexico – 7,2

Arizona – 6,3

California – 5,8

Texas – 5,6

(Het landelijk gemiddelde van de VS over 2008 was 5,2 per 100.000 inwoners)

Dat zijn zeer lage cijfers vergeleken met de Mexicaanse buurstaten. Nog opvallender: het moordcijfer is in die staten praktisch gelijk gebleven in vergelijking met 2006, het jaar dat de drugsoorlog begon te escaleren door de militaire aanpak van de georganiseerde criminaliteit van president Calderón. Dat er sprake zou zijn van toegenomen geweld in die staten is, in ieder geval wat betreft moorden, dus niet het geval. Het wordt zelfs nog sterker. Van de tien veiligste steden in de Verenigde Staten in 2009, liggen er vijf in grensstaten. Het betreft Los Angeles, San Jose en San Diego in California en Austin en El Paso in Texas. El Paso is zelfs de op een na veiligste stad van het land en ligt precies aan de overkant van de grens met… Ciudad Juárez! Volgens de FBI is het aantal moorden daar in tien jaar tijd zelfs met 36% gedaald.

Feiten

Nu doen er de laatste maanden wel veel gruwelverhalen de ronde in de Verenigde Staten. Kartelleden zouden een dam hebben willen opblazen aan de grens met Texas, drugdealers zouden ranches aan de grens hebben overgenomen, et cetera. Het gros van die verhalen bleek later echter tot het rijk der fabelen te kunnen worden verwezen. De grensregio behoort niet tot de veiligste delen van het land, maar zeker ook niet tot de onveiligste (dat zijn Florida en Louisiana).

Wat men ook vindt van migratiewet SB1070, het veiligheidsargument is niet op feiten gebaseerd. De drugsoorlog is niet aan het overslaan op de Amerikaanse grensregio. Er zijn geen massale schietpartijen tussen Mexicaanse kartels in Texas en Arizona, geen onthoofdingen in New Mexico en California. De drugsoorlog raast nu al bijna vier jaar door Mexico, maar Amerikaanse burgers merken er qua geweld strikt genomen op eigen grondgebied nauwelijks iets van. Het debat over migration reform gaat natuurlijk gewoon door, maar wat betreft veiligheid hebben de voorstanders er een slecht argument aan.

Anderzijds, Chuck Norris vindt van niet. En Chuck Norris heeft altijd gelijk.

Dat de War on Drugs een zinloze activiteit is, daar bestaat geen twijfel meer over. Een van de voornaamste aanwijzingen daarvan, is dat het niet uitmaakt hoe, waar, met hoeveel man of hoeveel geld je de strijd tegen drugdealers aangaat. Je loopt namelijk altijd achter de feiten aan. Drugdealers zijn namelijk slimmer dan jij, hebben meer geld, kunnen beter improviseren en hebben niet een berg verdragen, protocollen en internationale wetten te gehoorzamen. Gevolg: het Waterbed-effect.

door Jan-Albert Hootsen

Het ‘Waterbed-effect’ houdt in dat als een autoriteit met succes één smokkelroute weet af te sluiten, de drugdealers al meteen een andere route hebben gevonden. Het betekent dat als één of meerdere drugsbaronnen zijn opgepakt, hun opvolgers al lang en breed klaar staan. Vergelijk het met het een waterbed: je duwt op een gedeelte van het matras en het water stroomt gewoon naar een ander deel van het matras. Druk je op beide plekken, dan vindt het water weer naar een derde plek, et cetera. Vandaar de naam ‘Waterbed-effect’, een van de belangrijkste indicatoren dat het vol aangaan van de strijd met de drugshandel een tamelijk zinloze bezigheid is.

Enkele dagen geleden kwam Colin Frederick van het Council on Hemospheric Affairs (COHA) met een goed doorwrocht artikel over de toegenomen activiteiten van drugdealers in het Caraïbisch gebied als voorbeeld van genoemd effect. Hieronder een paar hoofdgedachten uit het stuk:

Drug trafficking, starting as early as the 1970s, has plagued the West Indian islands. Huge South American cartels utilize the geographical advantages of the Caribbean Basin as a channel between the supply markets in South America and the demand markets in the U.S. and Europe. The multi-billion dollar drug market also has strengthened the growing alliance between Caribbean crime groups and their South and Central American counterparts, which has exacerbated a number of socioeconomic problems associated with the Caribbean and drugs.

According to the 2009 UN World Drug Report, 20% of the illicit drugs destined for the United States are conveyed via the Caribbean islands. As a result of the U.S.-led Mérida Initiative and Plan Colombia, the Caribbean Basin has become a victim of the balloon effect, as drug trafficking has been pushed in the direction of the region. Traffic through the Caribbean is expected to increase even further in the coming years unless effective measures are implemented to curtail the now flourishing market.

Zoals hierboven staat, is drugshandel via de Caraïben op zich niets nieuws. Er is echter vooral sprake van een terugkeer naar dit gebied als knooppunt in de smokkel van verdovende middelen. In de jaren tachtig was het gebied de belangrijkste smokkelroute van cocaïne van Zuid-Amerika naar de Verenigde Staten (zie de films Blow en Scarface en de serie Miami Vice). Cuba was een ideale uitvalsbasis en Florida, met haar velen duizenden Cubaanse dissidenten en vluchtelingen, had een kant en klaar distributienetwerk.

Mexico speelde in die tijd een ondergeschikte rol. Er werd vooral veel marihuana naar de noorderbuur gesmokkeld en er waren wel enkele grote misdaadsyndicaten, maar vergeleken met de collega’s in Colombia en het distributienetwerk in de Caraïben was Mexico wat cocaïne betreft een kleine speler.

En toen begonnen de VS onder Reagan de drugshandel weer serieus te bestrijden. Aanvoerlijnen via de vele eilanden in het gebied werden afgesneden, grote namen opgepakt. Er werd op het waterbed geduwd en het water stroomde naar… Mexico en Centraal-Amerika. In Colombia werd het Plan Colombia in werking gesteld en de grote kartels van Cali en Medellín moesten het bezuren. De Mexicaanse collega’s zagen hun kans, grepen de macht en beheersen nu de cocaïnehandel van Colombia naar de VS.

In Mexico brak na 2000 de spreekwoordelijke pleuris uit, met de bekende gevolgen anno 2010. De VS richten nu hun meeste aandacht op Mexico, waar een van de bloedigste drugsconflicten uit de geschiedenis wordt uitgevochten. Enkele kartels zitten in het nauw, de aanvoerroutes van drugs in Mexico worden bestreden. Nu wordt er hier op het waterbed geduwd.

En wat zien we? Het water stroomt weer terug naar de Caraïben. Geen commentaar verder, behalve dan dit.

Mexico Stad – Gambiaanse en Britse autoriteiten hadden het eerder deze maand bijzonder druk met zichzelf te feliciteren. Een gecoördineerde actie tussen beide landen leverde een vangst van twee ton cocaïne op, met een straatwaarde van liefst een miljard dollar. De drugs werden gevonden in een warenhuis op ongeveer een uur van de Banjul, de hoofdstad van het West-Afrikaanse land. Ook konden twaalf verdachten worden opgepakt en grote hoeveelheden wapens en contant geld in beslag worden genomen.

door Jan-Albert Hootsen

De drugs zijn afkomstig uit Latijns-Amerika. Het kan bijna niet anders dan dat de Mexicaanse drugskartels daarbij betrokken waren. Alleen de grote criminele organisaties uit Mexico beschikken over de middelen zoveel drugs richting West-Afrika te verschepen. Gambia is nu niet het eerste gebied waar je sporen van de Mexicaanse drugskartels zou verwachten, maar contacten tussen Mexicaanse drugshandelaren en het buitenland zijn op zich niet nieuw. In de 19e eeuw kreeg Mexico al opium aangeleverd uit China. En bij de opkomst van cocaïne in de jaren zeventig speelden de Mexicanen al een rol in de doorvoer van coke naar de VS, als ´muilezels´ voor machtige Colombianen als Pablo Escobar.

Tijden veranderen. Anno 2010 zijn het de Mexicanen die de cokehandel beheersen. In Colombia hebben ze de leidende rol van hun oude bazen overgenomen en hun invloed reikt inmiddels veel verder. Van Guatemala tot Argentinië hebben de Mexicaanse kartels in ieder Latijns-Amerikaans land ‘ambassadeurs’. Centraal-Amerika wordt gebruikt als overslagplaats. Peru en Bolivia zijn productievelden van cocabladeren. Argentinië is doorvoerhaven van cocaïne richting Europa en aankomst van chemicaliën uit Azië waar meth van wordt gemaakt, een synthetische drug die sinds de jaren negentig in de VS sterk is komen opzetten. Uruguay schijnt te worden gebruikt om geld wit te wassen, terwijl Brazilië een afzetmarkt in opkomst is. De Mexicanen zijn overal.

Dat geldt ook voor Azië. Daar zijn de liaisons voor de kartels echter keurige zakenmannen in driedelige pakken. Ze werken voor farmaceutische bedrijven en helpen de Mexicanen chemicaliën in te voeren die door hun eigen regering verboden zijn. Een berucht voorbeeld is Zhenli Ye Gon, een Chinese zakenman die in 2007 werd opgepakt toen de Mexicaanse politie zo’n 150 miljoen dollar in zijn huis in Mexico Stad vond. Zhenli was de vertegenwoordiger van het Chinese United Pharm Chem. Volgens de Mexicaanse politie hielp hij Mexicaanse drugskartels aan pseudo-ephedrine, een grondstof van meth die in Mexico niet mag worden ingevoerd.

De opkomst van de Mexicanen in Europa en West-Afrika gaat intussen hand in hand. Cocaïnehandel in Europa is nog steeds goeddeels een Colombiaanse aangelegenheid, maar de eerste aanwijzingen dat Mexicaanse drugdealers in voormalige Oostbloklanden zich op de toeristische sector hebben gestort om drugsgeld wit te wassen zijn er al.

En terwijl de Europese vraag naar drugs toeneemt, zijn er ook afgezanten in West-Afrika gesignaleerd. Het gebrek aan controle door de autoriteiten aldaar en de nabijheid van Europa maken landen als Senegal en dus ook Gambia een ideale doorvoerplaats voor cocaïne. Toch is nog niet duidelijk wat de rol van de Mexicanen daar precies is. De DEA, het Amerikaanse anti-drugsagentschap heeft maar vier kantoren in heel Afrika.

Diezelfde DEA waarschuwt overigens al jaren voor banden tussen de Mexicaanse drugskartels en Al-Qaeda. Concreet bewijs ontbreekt, maar dat weerhoudt conservatieve Amerikanen er uiteraard niet van om er flink op los te fantaseren over een match made in hell tussen islamitisch terrorisme en Mexicaanse drugshandel.

Hoe het ook zij, de globalisering van de Mexicaanse drugshandel is in volle gang. Dat relativeert het grote succes in Gambia enigszins. Want hoeveel haalt de vangst van een tonnetje cocaïne of twee eigenlijk uit, als de tentakels van de Mexicaanse drugskartels inmiddels tot alle continenten reiken?

En un ambiente de violencia e impunidad la labor de los defensores de derechos humanos en México es tremendamente difícil. Aparte de la dureza de obtener lo que exigen, a menudo ellos mismos sufren de abusos, amenazas y hasta asesinatos.

Dos defensoras de derechos humanos de Tijuana cuentan su historia.

“Sentía que sólo estaban esperando el momento para matarnos. Era un hostigamiento institucionalizado. Empecé a recibir diario amenazas. Primero una bomba Molotov a la casa de mis padres, luego llamadas telefónicas en las cuales me dijeron que me callara y que ya no siguiera con mi trabajo.”

door Jan-Albert Hootsen

Habla Silvia Vázquez, abogada de derechos humanos en Tijuana, ciudad fronteriza en el estado de Baja California, en el norte de México. Hasta hace un par de meses trabajaba en Tijuana, ocupándose de la defensa de víctimas de tortura por parte de las fuerzas armadas mexicanas. Ahora se encuentra en otro lugar, lejos de las personas que la amenazan. Y no sólo ella, sino su familia entera tuvo que salir de Tijuana.

Impunidad
“Yo represento personas que son ilegalmente encarcelados en cuarteles militares, donde son torturados y donde se les entrega listas con nombres, diciéndoles a quienes tienen que entregar que supuestamente son involucrados en el narcotráfico. Pueden ser tanto policías municipales como civiles.” Junto a su labor de abogada es el contacto en Tijuana de la Comisión Mexicana de la Defensa y Promoción de los Derechos Humanos (CMDPDH). Dice que su trabajo es muy necesario en Tijuana, porque “existe un patrón de tortura, de impunidad.”

La misma impunidad, sin embargo, también les pega a activistas como ella. El caso de Vázquez es uno de muchos ejemplos de la situación en la que se encuentran los defensores de derechos humanos en México. Ellos forman un grupo que a menudo sufre de abusos de sus propios derechos, por parte de diferentes actores.

Vulnerable
En enero Amnistía Internacional publicó un reporte en el cual dio quince casos de defensores de derechos humanos victimizados por abusos de todo tipo, variando desde intimidaciones y asesinatos hasta encarcelaciones injustas. Los perpetradores de los abusos pueden ser autoridades locales y federales, miembros de la delincuencia organizada o grupos con intereses específicos. Casos de abusos contra defensores de derechos humanos rara vez son adecuadamente investigados por las autoridades mexicanas, y casi nunca son resueltos. Un ambiente de impunidad los deja sin apoyo y en un estado muy vulnerable.

Los defensores de derechos humanos nunca han tenido mucha protección en México. Pero desde que el presidente Felipe Calderón en el 2006 militarizó la lucha contra la delincuencia organizada ante todo las fuerzas armadas son cada vez más denunciadas por presuntas violaciones de los derechos humanos. Bajo el pretexto de acabar con los carteles de droga el ejército usa métodos que parecen a los de la guerra sucia de los años setenta. Los defensores de derechos humanos se quedan sin protección por las autoridades y a menudo tienen que huir por temor a un atentado a su vida.

Tortura
“En una visita a mi papá él me contó sobre las sesiones de tortura. Dijo que le asfixiaban con una bolsa de plástico sobre su cabeza, que le golpeaban y le descargaron electricidad sobre sus genitales,” dice Blanca Mesina, también activista de derechos humanos en Tijuana que trabajaba con Vázquez en el caso de su padre. Él es policía municipal que, según Mesina, ha sido arbitrariamente prendido y torturado por las fuerzas armadas el año pasado. Tal y como con el caso de Vázquez, Mesina empezó a recibir amenazas casi desde el momento que se metió en el caso de su padre. “A un cierto punto manejaba mi carro en Tijuana y me detuvieron hombres desconocidos en uniforme. Me pusieron una pistola en mi cabeza y me preguntaron si quería que se muriera un familiar. Fue el momento que me di cuenta que ya no pude quedarme en Tijuana, más aún porque las autoridades no hicieron nada para garantizar mi seguridad.”

Las dos lamentan que ya no puedan hacer su trabajo como antes. Sin embargo, no ven otro remedio que seguir trabajando fuera de Tijuana. Vázquez: “Lo más importante para nosotras era que una muerte de Blanca o mía de nada iba a servir para los casos. Muertas no pudiéramos seguir llevando una defensa. Obviamente es difícil dejar la ciudad donde naciste, ante todo para nuestros hijos. Pero bueno, lo estamos manejando como si fueran unas vacaciones.”

En zo komt er een einde aan het ministerschap van Fernando Gómez-Mont. De Secretario de Gobernación, ofwel de Mexicaanse minister van Binnenlandse Zaken en op een na machtigste politicus van het land, maakte gisteren bekend dat hij zijn functie neerlegt. Zijn opvolger is een relatief onbekende: José Francisco Blake Mora, die dezelfde functie bekleedt op deelstaatniveau in het noordelijke Baja California. Gómez-Mont’s afkeer van allianties tussen regeringspartij PAN en oppositiepartij PRD werd hem uiteindelijk fataal.

door Jan-Albert Hootsen

Voor president Felipe Calderón is het de derde keer in zijn termijn dat hij de man op Segob (Secretaría de Gobernación – het ministerie van BiZa) moet vervangen. Gómez-Mont verving in 2008 Juan Camilo Mouriño, die in een vliegtuigongeluk om het leven kwam. Mouriño was op zijn beurt weer de opvolger Francisco Ramirez Acuña, nu voorzitter van het Huis van Afgevaardigden.

Fernando Gómez-Mont

Toch zal het staatshoofd niet al te rouwig zijn om het vertrek van de huidige Segob-man. Gómez-Mont is een fel tegenstander van de electorale allianties tussen regeringspartij PAN en diens ideologische aartsvijand, de linkse PRD. Beide partijen vochten in 2006 in de personen van de huidige president en voormalig burgemeester Andrés Manuel López Obrador van Mexico Stad een bittere strijd om het presidentschap uit, maar vrezen nu de stormachtige opkomst van voormalig dictatoriaal machtsblok PRI. Op deelstaatniveau sloegen beide partijen 4 juli jongstleden in een aantal staten nog de handen ineen om de PRI van gouverneurschappen af te houden, wat enkele successen opleverde. Fernando Gómez-Mont was immer een groot tegenstander van die allianties en legde om die reden maanden geleden zijn lidmaatschap van de PAN neer. Enkele weken geleden kwam hij wederom met harde kritiek op het samenwerkingsverband met de PRD.

José Francisco Blake Mora

Voor alle duidelijkheid: de man op Segob is een van de machtigste politici van Mexico. Segob is het overkoepelende orgaan dat de binnenlandse politiek op federaal niveau in Mexico regelt, inlichtingendienst CISEN coördineert en een dikke vinger in de pap van de Mexicaanse nationale veiligheid heeft.

Monsterverbond

Zoals gebruikelijk in de (Mexicaanse) politiek steekt er meer achter zijn beslissing. Gómez-Mont was een belangrijk onderhandelaar in het monsterverbond tussen PAN en PRI over onder andere een stijging van de BTW. In ruil daarvoor ging de PAN ermee akkoord geen alliantie te sluiten met de PRD in aankomende gouverneursverkiezingen in deelstaat Estado de México, waarmee de PRI een grote politieke overwinning werd bezorgd. In Estado de México is Enrique Peña Nieto van de PRI gouverneur, maar tevens de belangrijkste kandidaat om in 2012 president te worden. Zonder alliantie tegenover zich zal Peña Nieto niet het risico lopen de verkiezingen in te gaan met een eventuele nederlaag van de PRI op zijn conto, wat hem groot politiek voordeel oplevert.

De positie van Gómez-Mont was daardoor zo langzamerhand erg moeilijk houdbaar geworden. Het neerleggen van zijn lidmaatschap heeft hem bij de PAN niet populairder gemaakt, terwijl de PRD hem als onbetrouwbaar ziet. Binnen de PRI vonden sommige stromingen hem intussen weer te dicht tegen Enrique Peña Nieto aanschurken. Ook bij de Mexicaanse kiezer heeft Gómez-Mont veel krediet verloren; Segob is verantwoordelijk voor de misdaadbestrijding en de dramatisch verlopende drugsoorlog kleeft dus ook aan de minister.

Patricia Flores

Partijman

De opvolger van Gómez-Mont is de relatieve onbekende Blake Mora, een man zonder enige ervaring op nationaal niveau, maar met een redelijk goed CV op deelstaatniveau in Baja California. Niemand weet precies wat we van hem kunnen verwachten, maar het staat vast dat hij een trouw partijman is en de president niet veel problemen zal bezorgen.

Het vertrek van Gómez-Mont valt samen met een andere wijziging in het kabinet van Calderón. Patricia Flores, een belangrijke adviseur van de president en directeur van de Presidencia de la República, een soort ministerie van Algemene Zaken, werd vervangen door minister van Economische Zaken Gerardo Ruiz Mateos.

Vele duizenden illegale migranten uit Centraal-Amerika reizen jaarlijks naar de Verenigde Staten op zoek naar werk. De weg daarheen leidt door Mexico, en is lang en gevaarlijk.

REPORTAGE

Jan-Albert Hootsen / Ixtepec

Druk is het niet in het Casa del Migrante (‘Huis van de Migrant’). Het opvangtehuis voor illegale migranten in Ixtepec, een plaatsje in de tropen van de Zuid-Mexicaanse deelstaat Oaxaca, bestaat uit een paar simpele betonnen gebouwen en biedt ruimte aan enkele honderden gasten. Vandaag hangt echter slechts een handjevol loom in de schaduwen rond. “Aanstaande woensdag wordt het een chaos,” zegt pastor Alejandro Solaline Guerra, die de migranten onder zijn hoede heeft, “Door de stortregens van de laatste dagen is een brug weggeslagen en kon de trein uit Chiapas niet verder rijden. Als hij straks in Ixtepec arriveert, komen er in één keer meer dan duizend man binnen.”

Jaarlijks reizen vele duizenden migranten uit Centraal-Amerika door Mexico. Ze komen vooral uit El Salvador, Honduras en Guatemala en gaan op zoek naar werk in de Verenigde Staten. De weg door Mexico is echter lang en gevaarlijk. Hoewel illegale migranten op papier goed worden beschermd door de Mexicaanse wet, is de praktijk weerbarstig. Voor criminele bendes zijn ze een gemakkelijke prooi, terwijl ook corrupte ambtenaren en politieagenten op grote schaal misbruik maken van hun kwetsbare positie. Ze zijn met regelmaat het slachtoffer van ontvoeringen, berovingen, verkrachtingen en zelfs moord. Bovendien vinden er veel ongelukken plaats; de reis naar het noorden gaat een aanzienlijk deel per trein en niet zelden belandt een ongelukkige migrant onder een trein.

Leon, uit El Salvador, doet de was in het Huis van de Migrant

De nationale mensenrechtencommissie van Mexico schat dat jaarlijks ruim 20.000 migranten in Mexico worden ontvoerd. Dat gebeurde ook met Mirna Guadelupe Moreno. Ze vertrok vijf jaar geleden met haar echtgenoot Leo uit El Salvador. In Mexico zijn ze nooit verder gekomen dan Toluca, niet ver van Mexico Stad. “In El Salvador is weinig werk en de salarissen zijn erg laag. Mijn doel was naar de Verenigde Staten te gaan, daar een bestaan op te bouwen om geld te kunnen sturen naar onze kinderen.”

Vanaf het moment dat ze in de grens tussen Guatemala en de Mexicaanse deelstaat Chiapas overstaken, ging het fout. “We werden opgejaagd door militairen, er werd geschoten. Op een gegeven moment werd ik door een soldaat in de kraag gegrepen. Hij zei dat hij me wilde onderzoeken, dat ik mijn kleren uit moest doen. Hij begon me te betasten. En toen zei hij dat ik seks met hem moest hebben, anders zou hij me niet laten gaan.” Ze wist met haar echtgenoot haar ontvoerder zonder kleerscheuren te ontsnappen en vond onderdak in Ixtepec.

Rustende Guatemalteekse migranten

Het is die rechteloze situatie van migranten die Alejandro Solalinde Guerra ertoe deed besluiten het Huis van de Migrant op te zetten. “Er was binnen de kerk eigenlijk niemand die het deed, terwijl migranten keihard onze hulp nodig hebben,” legt de priester uit, “De georganiseerde misdaad verdient grof geld aan mensensmokkel en ontvoeringen. Migranten worden door criminelen gedwongen aan familieleden in de Verenigde Staten geld te vragen voor hun vrijlating. Soms worden ze vermoord. Het kwetsbaarst zijn zij die de Verenigde Staten niet hebben kunnen bereiken, maar tegelijkertijd niet meer naar eigen land terug kunnen. Ze stranden hier en kunnen geen kant op.” Aan de Mexicaanse autoriteiten hebben ze volgens Solalinde weinig. “Heel veel mensen in de overheid zijn zelfs betrokken bij de ontvoeringen, tot gouverneurs van deelstaten toe. De migranten zijn handelswaar, je kunt er veel geld mee verdienen.”

Het bestaan van opvangtehuizen als dat in Ixtepec is corrupte autoriteiten dan ook een doorn in het oog. Vorige maand dreigde een woedende menigte nog het tehuis in brand te steken. Solalinde vermoedt dat de autoriteiten achter het incident zitten. “Juist doordat wij migranten hier beschermen, voorkomenwe dat criminelen en corrupte autoriteiten geld aan ze kunnen verdienen. Ik breng er mijn eigen leven ook door in gevaar,” verzucht de priester. Vooralsnog vinden de Centraal-Amerikanen in Ixtepec echter een veilig tijdelijk onderdak. Zo ook de Salvadoraanse Mirna. De Verenigde Staten bereiken blijft het uiteindelijke doel. “Ik weet dat het gevaarlijk is, maar ik wil daar een leven opbouwen. We willen niet meer terug naar El Salvador.”

‘Mexicaanse kritiek op migratiewet Arizona is hypocriet’

De eerder dit jaar in de Amerikaanse staat Arizona aangenomen migratiewet SB1701 heeft in Mexico tot een storm van protest geleid. Volgens de nieuwe wet, die 29 juli in werking treedt, krijgt de politie in de staat het recht iedereen te arresteren die ze ervan verdenken illegaal in de staat te verblijven. Critici noemen de wet een aanzet tot racial profiling, ofwel het beoordelen van mensen op basis van hun etniciteit. De Mexicaanse regering heeft zelfs een rechtszaak tegen Arizona aangespannen en waarschuwt Washington dat SB1701 de relatie met Mexico sterk kan verstoren. Hypocriet, zo vindt Alejandro Solalinde: “Mexico heeft juist verdragen afgesloten met de VS om Centraal-Amerikaanse migranten al in Mexico op te pakken en te deporteren, nog voor ze Amerikaanse bodem bereiken.” Afgelopen jaar werden in Mexico 64.000 migranten opgepakt en gedeporteerd, terwijl slechts 20 verblijfsvergunningen op humanitaire grond werden uitgereikt. Het bevestigt het beeld dat terwijl Mexico de noorderbuur bekritiseert om de nieuwe wet in Arizona, het de veel grotere problemen van migranten in eigen land nauwelijks serieus neemt.

Dodelijke aanslagen op journalisten in Mexico blijven doorgaan. Afgelopen week volgden er weer drie. Op 6 juli werd bekend dat Hugo Alfredo Olivera Cartas, journalist voor een lokaal dagblad in de Centraal-Mexicaanse staat Michoacán, was doodgeschoten. Enkele dagen later volgden twee doden in het noorden van het land: in Chihuahua werd het lijk van Guillermo Alcaraz Trejo gevonden en in Nuevo León vond radiojournalist Marco Aurelio Martínez Tijerina de dood.

door Jan-Albert Hootsen

Hugo Olivera werd op 5 juli al vermist opgegeven door zijn collega’s. De redacteur van El Día de Michoacán en persbureau ADN, tevens correspondent in Apatzingán voor regionaal dagblad La Voz de Michoacán, was na een anonieme tip op pad gegaan om verslag te doen van een ongeluk, waarna er niets meer van hem werd vernomen. Olivera had zich de laatste twee jaar gespecialiseerd in het verslaan van misdaad in Apatzingán. Dat is hem waarschijnlijk fataal geworden. Zijn levenloze lichaam werd op 6 juli om 3 uur ’s ochtends gevonden met drie wonden van pistoolschoten in zijn lichaam. Olivera was getrouwd en vader van twee kinderen.

Radiojournalist Marco Martínez, 45 jaar oud, werd op 9 juli op straat ontvoerd door gemaskerde en gewapende mannen in Montemorelos, Nuevo León. De precieze aanleiding tot zijn dood is nog onbekend: Martínez presenteerde een aantal reguliere nieuwsprogramma’s op verschillende radiostations en heeft in het verleden gewerkt als correspondent voor de landelijke televisiezender TV Azteca. Volgens lokale politierapporten zijn sporen van marteling op zijn lichaam gevonden en is hij geëxecuteerd met een enkel schot door het hoofd.

Ongestraft

Guillermo Alcaraz Trejo werd doorzeefd met liefst 40 kogels, afkomstig van een AK-47. De pas 24 jaar oude journalist werkte als producent van video’s voor de mensenrechtencommissie van deelstaat Chihuahua. Hij werd op straat aangevallen door onbekenden, nadat hij kort daarvoor enkele oud-collega’s van dagblad OMNIA had bezocht.

Door deze drie moorden komt het aantal journalisten dat in Mexico sinds 2000 op gewelddadige wijze is omgekomen op 67, terwijl sinds 2003 nog eens 11 zijn vermist. Dit jaar zijn er al 10 doden gevallen. Mexico is daardoor voor journalisten het dodelijkste land op het Westelijk Halfrond. Daders worden er nauwelijks gevonden en de meeste moorden blijven ongestraft. Zie voor meer informatie Reporters Without Borders.

Normaliter weerhoud ik mezelf er zoveel mogelijk van in dit blog persoonlijke berichten te schrijven, maar vandaag even een uitzondering. Afgelopen week is het namelijke definitief rond: ik ga komende maand, naast mijn werk als correspondent, aan de slag als docent Journalistiek en Nieuwe Media aan twee kleine, private universiteiten in Mexico Stad. Beide instituten richten zich op communicatie, film, muziek, grafisch ontwerp en reclame, maar zijn net begonnen met gloednieuwe opleidingen journalistiek. Die opleidingen krijgen volop de ruimte te experimenteren met nieuwe media, internet en cross-over technieken.

door Jan-Albert Hootsen

De Universidad de las Américas (UDLA) Mexico City College, een afscheiding van de zeer gerespecteerde naamgenoot in Puebla, is een relatief kleine universiteit in een gegoede middenklassewijk in het centrum van Mexico Stad. Het Centro de Estudios en Ciencias de la Comunicación is een al even klein opleidingsinstituut in Pedregal, een schatrijk stadsdeel waar vooral politici en rijke zakenlieden wonen. Beide universiteiten beschikken over een flink budget, faciliteiten van hoge kwaliteit en hebben ambitie. En beide opleidingen zijn net begonnen met een nieuwe Licenciatura journalistiek (Licenciado is grofweg het Mexicaanse equivalent van de vroegere Nederlandse titel doctorandus).

Onlangs werd ik door zowel de UDLA als het CECC gevraagd of ik enkele vakken journalistiek wilde gaan doceren aan hun nieuwe opleidingen journalistiek. De invulling daarvan deed me watertanden: vrijwel volledige carte blanche in het invullen van de lessen, heel veel praktische lesstof en de mogelijkheid van faciliteiten als de Nieuwe Mediaruimte en de radio- en televisiestudio’s gebruik te kunnen maken. Ondergetekende liet zich dat, als aanhanger van innovatie en Nieuwe Media in de journalistiek, zich natuurlijk geen twee keer zeggen!

Logo CECC

Op beide universiteiten ga ik vooral algemene journalistieke genres doceren, maar krijg ik carte blanche om met Nieuwe Media te gaan werken. Dat betekent dat sociale media en internet overheersend zullen worden. Ik wil geen krantenjournalisten opleiden, maar crossmediale internetreporters. Mijn studenten kan ik de motivatie meegeven om met nieuwe ideeën af te rekenen met de klassieke journalistiek en haar krakende en piepende verdienmodel.

Verder ben ik om verschillende andere redenen heel erg enthousiast over deze nieuwe uitdaging.

Ten eerste: ik kan mijn enthousiasme en liefde voor het vak overbrengen op studenten die nauwelijks van leeftijd met me verschillen. Morgen word ik 28, en mijn studenten zullen tussen de 22 en 25 jaar oud zijn. Wat betekent dat? Geen generatiekloof! Mijn studenten zijn opgegroeid met internet, gebruiken sociale media net zoveel als ik, als het niet meer is. De basisvaardigheden die een journalist in dit tijdperk moet hebben, hoef ik ze slechts beperkt aan te leren.

Verder ga ik vakken geven aan studenten die opleidingen in grafische ontwerp, reclame, communicatie en film- en media volgen. Dat biedt unieke mogelijkheden in het werken met crossmedialiteit en Nieuwe Media, en zal bovendien waardevolle variatie in de input vanuit de studenten zelf bieden. Een student die bekend is met reclame en marketing, maar niet met journalistiek, zal me perspectieven bieden die ik vanuit mijn eenzijdige achtergrond in journalistiek en taal- en cultuurstudies niet heb.

Campus van de UDLA in Mexico Stad

Ten derde: de mogelijkheid om te werken met jonge studenten in een totaal andere cultuur dan de mijne wordt een interessant en vermakelijk schouwspel voor zowel mijn studenten als mijzelf. Op het CECC ga ik doceren in het Spaans, op de UDLA in het Engels. Dat betekent dat mijn studenten en ik dagelijks kunnen sparren met taal- en cultuurverschillen.

Tenslotte (en zeker niet het minst belangrijke punt): Mexico is een land met een relatief onontgonnen internetsector. De mogelijkheden om journalistiek of commercieel (of beide) online te werken zijn enorm. Als docent krijg ik daardoor de kans mijn steentje bij te dragen een nieuwe generatie studenten met in Europa opgedane kennis de professionele wereld in te sturen.

De tweede of derde week van augustus gaan we beginnen. Ik heb er zin in!